Tết Nguyên đán ở Trảng Bàng mang nếp chung của Tết Nam Bộ — tảo mộ, rước ông bà chiều 30, mâm ngũ quả có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đi đình chùa đầu năm — cộng thêm những nét riêng của một vùng vừa có làng nghề bánh tráng vừa có hàng chục nghìn công nhân từ nơi khác đến. Tháng Chạp là mùa bận nhất của lò bánh, còn những ngày cận Tết là lúc khu trọ vắng dần vì công nhân về quê.
Bài này kể Tết Trảng Bàng theo trình tự thời gian, từ tháng Chạp tới mùng Năm tháng Giêng, với những phong tục còn giữ, những thay đổi đang diễn ra, và vài lưu ý cho người ở lại ăn Tết xa nhà hoặc người ghé thăm vùng này dịp đầu năm.
Tháng Chạp: mùa bận nhất của lò bánh tráng
Ở các xóm làm bánh tráng của Trảng Bàng, tháng Chạp là lúc lò chạy nhiều nhất trong năm. Bánh tráng là thứ không thể thiếu trong mâm cỗ Tết của nhiều gia đình miền Nam, lại là quà biếu được ưa chuộng, nên đơn đặt hàng dồn về từ nhiều nơi. Người làm nghề thức khuya dậy sớm hơn ngày thường, phụ thêm người trong họ hàng để kịp hàng.
Mùa khô cuối năm cũng là lúc trời hanh, nắng tốt, đêm có sương — điều kiện thuận cho việc phơi bánh. Những ai từng đi qua các xóm bánh tráng ở Trảng Bàng vào tháng Chạp đều nhớ cảnh giàn phơi kín sân, mùi bánh nướng than trong đêm. Chi tiết về kỹ thuật phơi sương thuộc về một mục riêng của trang; ở đây chỉ nói nó là nhịp điệu của Tết.
Đối với gia đình làm nghề, Tết vì thế đến muộn. Nhiều nhà làm tới ngày 27, 28 tháng Chạp mới nghỉ, rồi mới quay sang lo dọn nhà, chuẩn bị cúng. Đó là lý do trong nhà làm bánh tráng, không khí Tết thường dồn vào mấy ngày cuối cùng.
Tảo mộ, dọn nhà và rước ông bà
Theo nếp Nam Bộ, tảo mộ thường làm trong tháng Chạp, trước Tết, khác với miền Bắc hay làm vào tiết Thanh minh. Con cháu ra mộ ông bà ở đất nhà, đất vườn hay nghĩa trang xã, nhổ cỏ, quét vôi, sơn lại bia, thắp nhang mời ông bà về ăn Tết. Ở Trảng Bàng nhiều gia đình vẫn chôn cất trong đất vườn nhà, nên tảo mộ cũng là dịp dọn vườn.
Chiều ngày 30 tháng Chạp (hoặc 29 nếu tháng thiếu) là lúc cúng rước ông bà. Mâm cúng có cơm, canh, các món mặn của gia đình, bày lên bàn thờ tổ tiên. Sau lễ rước, ông bà được coi là ở lại cùng con cháu trong ba ngày Tết, đến mùng Ba hoặc mùng Bốn mới cúng tiễn. Nhiều nhà giữ nhang đèn trên bàn thờ không tắt trong những ngày này.
Dọn nhà là việc của cả tháng: lau bàn thờ, sơn lại cửa, thay rèm. Sân trước được quét sạch, bày chậu mai vàng, vạn thọ, cúc. Mai vàng là cây Tết phổ biến nhất của miền Nam, và vùng Tây Ninh cũng có những vườn mai, chậu mai của dân trồng để chơi Tết.
Mâm ngũ quả và mâm cúng: nếp chung và cách làm của từng nhà
Mâm ngũ quả của người miền Nam có những quy ước dân gian quen thuộc. Nhưng mỗi nhà bày theo cách riêng, không có chuẩn bắt buộc:
| Thứ thường thấy | Ý nghĩa dân gian theo cách người ta hay nói | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài | Đọc lái thành câu cầu cho đủ dùng, không thiếu | Bộ quen thuộc nhất của mâm ngũ quả miền Nam |
| Sung | Cầu sung túc | Có nhà dùng, có nhà không |
| Thơm (dứa) | Mong thơm tho, may mắn | Một số nhà đặt cạnh bàn thờ |
| Dưa hấu | Ruột đỏ, mong năm mới đỏ thắm | Thường để ngoài sân hoặc hai bên bàn thờ |
| Bánh tét | Món Tết chính của miền Nam | Nhiều nhà tự gói, cả xóm nấu chung nồi đêm 28, 29 |
| Thịt kho trứng, canh khổ qua | Kho cho no đủ; khổ qua mong cái khổ qua đi | Hai món gần như nhà nào cũng có |
| Bánh tráng, rau | Thứ quen thuộc của vùng | Riêng Trảng Bàng hay có trên mâm cơm Tết |
Tránh coi mâm ngũ quả như một công thức phải đúng: đó là cách mỗi gia đình gửi mong muốn của mình vào những thứ có sẵn quanh nhà. Ở Trảng Bàng, trái cây trong vườn nhà thường được ưu tiên hơn trái mua ngoài chợ.
Chợ Tết và những ngày cận Tết
Chợ Trảng Bàng và các chợ nhỏ ở phường xã đông nhất vào khoảng mười ngày cuối tháng Chạp. Người ta mua lá chuối, nếp, đậu xanh để gói bánh tét, mua thịt, trứng vịt, khổ qua cho mâm cỗ, mua hoa và trái cây. Những ngày cuối, chợ họp từ rất sớm và kéo dài hơn ngày thường. Bên cạnh chợ cố định, các đường lớn thường có hoa kiểng bày bán tạm từ giữa tháng Chạp.
Một điểm đặc biệt của Trảng Bàng là dòng người rời đi: từ khoảng ngày 20 tháng Chạp trở đi, khi các nhà máy lần lượt cho nghỉ Tết theo lịch của từng công ty, công nhân xa quê về quê. Quốc lộ 22 những ngày này đông xe khách, xe máy chở đồ đạc lỉnh kỉnh. Khu trọ vắng dần, quán ăn quanh khu công nghiệp đóng cửa sớm.
Người ở lại thì có Tết theo kiểu khác: Tết ở xóm trọ, vài người cùng quê góp nhau nấu một mâm, đi xem pháo hoa ở trung tâm nếu năm ấy có tổ chức, hoặc theo đồng nghiệp người địa phương về nhà họ chơi. Một số nơi có chương trình hỗ trợ công nhân ở lại ăn Tết do công đoàn, chính quyền hay các nhóm thiện nguyện tổ chức; muốn biết, hỏi công đoàn nhà máy của mình.
Đêm giao thừa và mùng Một
Đêm giao thừa, nhiều nhà ở Trảng Bàng cúng giao thừa ngoài sân, trên một bàn nhỏ, để tiễn năm cũ đón năm mới. Sau giao thừa, nhiều người đi đình, chùa, thánh thất gần nhà thắp nhang đầu năm. Đây là lúc các cơ sở thờ tự ở Trảng Bàng đông nhất, nhất là các ngôi chùa trong khu dân cư.
Sáng mùng Một là ngày con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, nhận lì xì. Theo nếp cũ, người ta kiêng quét nhà, kiêng cãi nhau, kiêng nói chuyện buồn trong ngày đầu năm. Người đến xông đất được nhiều nhà chọn kỹ, thường là người trong họ hàng hoặc hàng xóm thân, vui vẻ, làm ăn khá.
Từ mùng Hai trở đi là ngày đi chúc Tết họ hàng, thầy cô, bạn bè. Ở các xóm, mùng Hai, mùng Ba thường rộn tiếng cười đánh bài, nhậu Tết. Những năm gần đây việc ăn nhậu ngày Tết kéo theo tai nạn giao thông trên các tuyến đường đông như Quốc lộ 22 và đường tỉnh; đã uống rượu bia thì không lái xe, đó là lời nhắc năm nào chính quyền và gia đình cũng phải nói lại.
Đầu xuân ở đình, chùa và các di tích
Đi chùa đầu năm. Chùa làng ở Trảng Bàng đông từ đêm giao thừa tới rằm tháng Giêng. Người ta đi thắp nhang, cầu bình an cho gia đình. Ngày rằm tháng Giêng là một trong những ngày chùa đông nhất năm.
Ghé đình làng. Đình làng mở cửa những ngày đầu năm để dân làng vào thắp nhang. Một số làng chọn tổ chức Kỳ Yên vào đầu năm âm lịch, nên mùa xuân cũng là mùa lễ đình.
Thăm di tích. Các ngày nghỉ Tết là dịp nhiều gia đình đi thăm địa đạo An Thới, tháp cổ Bình Thạnh, hoặc đi xa hơn lên núi Bà Đen và Toà Thánh Tây Ninh ở khu vực trung tâm tỉnh. Đường lên núi Bà Đen dịp Tết rất đông, nên đi sớm hoặc chọn ngày sau rằm.
Hội xuân của phường xã. Tuỳ năm, phường xã có thể tổ chức hội xuân, văn nghệ, trò chơi dân gian, hội chợ. Lịch thay đổi theo năm và theo đơn vị, nên theo dõi thông báo của chính quyền địa phương hoặc hỏi người dân.
Hết Tết: nhịp quay lại của vùng công nghiệp
Khoảng mùng Sáu, mùng Bảy trở đi, Trảng Bàng bắt đầu đông trở lại. Xe khách từ miền Tây, miền Trung chở công nhân quay về khu trọ, các nhà máy mở cửa lại, nhiều nơi tổ chức khai xuân, phát lì xì đầu năm cho người lao động. Đây cũng là mùa tuyển dụng sôi động của các khu công nghiệp, vì một phần người lao động không quay lại sau Tết.
Với lò bánh tráng, sau Tết thường là quãng nghỉ ngắn rồi trở lại nhịp bình thường. Với ruộng vườn, mùa khô tiếp tục, người làm nông lo tưới mía, mì, rau màu.
Nhìn kỹ, Tết ở Trảng Bàng là sự gặp nhau của hai nhịp: nhịp làng quê với tảo mộ, rước ông bà, đình chùa, bánh tráng; và nhịp công nghiệp với lịch nghỉ của nhà máy, dòng người về quê và quay lại. Người sống ở đây lâu năm đều quen với cả hai, và đó là một phần tính cách của vùng đất này hôm nay.
Với người mới chuyển đến, Tết đầu tiên ở Trảng Bàng thường để lại ấn tượng về sự yên ắng bất ngờ: khu công nghiệp tắt máy, xe tải thưa hẳn trên Quốc lộ 22, sáng mùng Một chỉ nghe tiếng gà và tiếng trẻ con chúc Tết trong xóm. Đó là lúc dễ nhận ra nhất rằng bên dưới lớp nhà xưởng, Trảng Bàng vẫn là một vùng quê.
Kiêng kỵ ngày Tết và những thay đổi trong cách ăn Tết
Người Trảng Bàng lớn tuổi vẫn giữ nhiều điều kiêng theo nếp Nam Bộ: không quét nhà đổ rác ra ngoài trong ba ngày đầu năm vì sợ quét mất lộc, không vay mượn đầu năm, không làm vỡ chén bát, tránh mặc đồ trắng đen toàn thân ngày mùng Một. Những điều này được truyền miệng trong gia đình, người trẻ có khi không tin nhưng vẫn làm theo để ông bà vui.
Cách ăn Tết cũng đổi nhiều so với một thế hệ trước. Ngày xưa, Tết kéo dài gần hết tháng Giêng, người làm nông có thời gian nghỉ dài sau mùa gặt. Ngày nay phần lớn lao động trẻ làm công nhân hoặc buôn bán, nghỉ theo lịch công ty, nên Tết gói gọn trong khoảng một tuần. Nhiều gia đình đặt mua bánh tét thay vì tự gói, mua sẵn món ăn ở chợ thay vì nấu cả tuần.
Có những thứ ít đổi: bữa cơm chiều 30 rước ông bà, buổi sáng mùng Một chúc Tết người lớn, việc đi thăm mộ ông bà trước Tết. Chính những thứ đó làm nên cảm giác Tết với người Trảng Bàng, dù họ đang sống trong nhà phố mới hay căn nhà vườn cũ.
Câu hỏi thường gặp
Người ở trọ ăn Tết tại Trảng Bàng nên chuẩn bị gì?
Mua sẵn đồ ăn khô và thực phẩm trước khoảng ngày 27 tháng Chạp, vì nhiều quán quanh khu công nghiệp đóng cửa trong những ngày Tết. Ghi lại số liên lạc của chủ trọ, đồng nghiệp ở lại, và hỏi công đoàn xem có chương trình hỗ trợ người ở lại ăn Tết không.
Chợ Trảng Bàng có họp trong những ngày Tết không?
Theo lệ chung của chợ quê Nam Bộ, chợ thường nghỉ hoặc họp rất thưa trong mấy ngày đầu năm rồi họp lại dần. Lịch cụ thể từng chợ mỗi năm mỗi khác, nên mua sắm trước Tết là cách chắc nhất.
Đi núi Bà Đen dịp Tết từ Trảng Bàng có tiện không?
Đường từ Trảng Bàng đi khu vực trung tâm Tây Ninh không xa, nhưng dịp Tết núi Bà Đen rất đông khách. Nên đi sớm, tránh mùng Một tới mùng Ba nếu không muốn chen chúc, và kiểm tra thông tin điểm đến trước khi đi.
Có nên mua bánh tráng làm quà Tết từ Trảng Bàng không?
Bánh tráng là quà quen thuộc của vùng. Tháng Chạp là mùa cao điểm nên nên đặt sớm. Cách chọn và bảo quản bánh tráng có bài riêng trong mục bánh tráng phơi sương của trang; mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng.
Nhà máy ở Trảng Bàng thường cho nghỉ Tết bao lâu?
Tuỳ từng công ty và tuỳ năm, theo lịch nghỉ Tết do nhà nước công bố và thoả thuận trong doanh nghiệp. Nhiều nơi cho nghỉ dài hơn lịch nhà nước bằng cách bù ngày. Người lao động nên xem thông báo nội bộ của công ty mình.