Tháp cổ Bình Thạnh là một ngôi tháp xây bằng gạch đứng trên vùng đất ven sông Vàm Cỏ Đông, phía tây Trảng Bàng, thuộc địa bàn xã Bình Thạnh xưa. Giới nghiên cứu xếp tháp vào lớp kiến trúc cổ có trước thời người Việt đến khai phá vùng này, gắn với các cư dân và vương quốc cổ từng sống ở hạ lưu sông Mê Kông và các sông Vàm Cỏ.
Đây là loại di tích dễ bị đi qua mà không để ý: một khối gạch nâu đỏ giữa vườn cây, không mái che lộng lẫy, không lễ hội đông người. Nhưng với người muốn hiểu Trảng Bàng có những lớp lịch sử nào, tháp là bằng chứng hiếm hoi còn đứng được của lớp xa nhất. Bài viết đi qua những gì nhìn thấy được, những gì giới nghiên cứu nói, những gì còn chưa chắc, và cách đi thăm.
Tháp nằm ở đâu và vì sao khó tìm
Xã Bình Thạnh là tên một đơn vị cũ của huyện Trảng Bàng, ở phía tây, giáp sông Vàm Cỏ Đông. Qua các lần điều chỉnh địa giới, từ lúc lập thị xã năm 2020 đến đợt sắp xếp ngày 1/7/2025, tên xã đã không còn trên giấy tờ hành chính, nhưng người dân vẫn gọi vùng ấy là Bình Thạnh, và tên tháp giữ nguyên. Khi tìm đường, nên hỏi theo tên tháp thay vì chỉ theo tên phường xã hiện tại, và kiểm lại đơn vị hành chính mới trên giấy tờ nếu bạn cần ghi chính xác.
Tháp không nằm trên trục Quốc lộ 22 mà ở vùng ruộng vườn phía sông. Đường vào là đường làng, có đoạn hẹp, mùa mưa lầy hơn. Xung quanh là nhà dân, vườn tạp, ruộng mía hoặc mì tùy năm. Chính vì không có quảng trường hay cổng lớn nên người lạ dễ đi ngang mà không nhận ra.
Một mẹo nhỏ: những người làm ruộng hay chạy xe ngang qua vùng đó đều biết tháp. Hỏi người già trong xóm thường được chỉ đường kỹ hơn bản đồ điện thoại, kèm theo vài câu chuyện người ta kể về tháp từ hồi nhỏ.
Một ngôi tháp gạch kể về lớp cư dân trước người Việt
Vùng hạ lưu sông Mê Kông và các sông Vàm Cỏ từng là địa bàn của các vương quốc cổ mà sử sách và giới khảo cổ nhắc tới qua văn hoá Óc Eo và giai đoạn sau đó. Người xưa ở đây xây đền tháp bằng gạch nung, có khi kết hợp đá, để thờ các vị thần của họ. Phần lớn những công trình ấy đã đổ nát thành gò đất, chỉ một số ít còn đứng được như tháp Bình Thạnh hay tháp Chót Mạt ở phía bắc Tây Ninh.
Niên đại chính xác của tháp Bình Thạnh là chuyện của giới khảo cổ. Các nguồn phổ biến đặt tháp vào khoảng nửa sau thiên niên kỷ thứ nhất, nhưng mỗi tài liệu dùng một cách diễn đạt và mức độ chắc chắn khác nhau. Cách đọc an toàn là: tháp có trước thời các chúa Nguyễn mở đất Gia Định, và do một lớp cư dân khác với người Việt hôm nay xây dựng.
Điều đáng chú ý là tháp đứng gần sông. Ở vùng đồng bằng thấp, sông là đường đi lại chính, nên các công trình quan trọng thường ở gần nước. Đứng ở tháp mà nghĩ tới con sông Vàm Cỏ Đông cách không xa, bạn sẽ hình dung được một vùng đất đã có người sống, đi thuyền, buôn bán từ rất lâu trước khi có cái tên Trảng Bàng.
Nhìn tháp: những chi tiết nên để ý
Gạch và cách xây. Tháp xây bằng gạch nung lớn, xếp khít, mạch vữa rất mỏng hoặc gần như không thấy. Kỹ thuật xây gạch không vữa rõ rệt là đặc điểm hay được nhắc ở kiến trúc cổ vùng này. Hãy nhìn gần một mảng tường để thấy độ khít đó.
Mặt bằng vuông và thân tháp thu dần. Tháp có mặt bằng gần vuông, thân vươn lên, các tầng trên thu nhỏ. Đỉnh tháp qua thời gian đã hư hại, nên hình dáng hôm nay không còn hoàn toàn như lúc mới dựng.
Cửa chính và hướng tháp. Chú ý xem tháp mở cửa về hướng nào. Với nhiều kiến trúc đền tháp cổ ở Đông Nam Á, hướng cửa có liên quan tới cách người xưa sắp đặt không gian thờ. Chi tiết này giúp bạn liên hệ với những tháp khác nếu từng đi Chăm Pa hay Campuchia.
Dấu vết trùng tu. Tháp đã qua các đợt gia cố, trùng tu. Phần gạch mới thường khác màu và khác độ mòn so với gạch cũ. Phân biệt được hai lớp này là một cách đọc di tích trung thực, không phải để chê việc trùng tu.
Khoảng đất quanh tháp. Nền đất, gò đất nhỏ xung quanh đôi khi là dấu vết của công trình phụ đã mất. Không nên tự ý đào bới, nhặt mảnh gạch, mảnh gốm mang về: mỗi mảnh vỡ ở đúng chỗ của nó có thể là thông tin cho người nghiên cứu.
Người Việt đến sau và chuyện tháp trong đời sống làng
Khi người Việt vào khai phá vùng Trảng Bàng, tháp đã đứng đó từ lâu. Những công trình cổ như vậy thường đi vào đời sống của làng mới theo nhiều cách: thành một mốc chỉ đường, một chỗ người ta kể chuyện, có khi được dân quanh vùng đặt hương khói theo lối thờ cúng dân gian. Điều này diễn ra ở nhiều tháp cổ Nam Bộ và không có gì lạ.
Vì vậy bạn có thể gặp những câu chuyện dân gian về tháp, về vàng chôn, về vị thần giữ tháp. Nên nghe những chuyện đó như văn hoá truyền miệng của làng, một lớp ý nghĩa mới mà cư dân sau gán cho công trình cũ, chứ không phải thông tin lịch sử về người xây tháp.
Sự tôn trọng ở đây là tôn trọng cả hai lớp: lớp người xưa đã dựng tháp, và lớp người làng hôm nay coi tháp là một phần quê mình. Khi đến, đừng leo lên tháp, đừng ngồi lên bệ, đừng di chuyển đồ thờ dân gian nếu có. Chụp ảnh thoải mái từ dưới đất, giữ nguyên hiện trạng.
Giá trị của tháp với người Trảng Bàng hôm nay
Trảng Bàng thường được biết tới qua bánh tráng phơi sương, khu công nghiệp và những di tích kháng chiến. Tháp Bình Thạnh nhắc rằng vùng đất này còn có một lớp lịch sử xa hơn mấy trăm năm khai phá của người Việt. Với học sinh địa phương, đó là một bài học lịch sử ngay trong xã mình, không cần đi xa.
Với người mới chuyển tới làm việc ở các khu công nghiệp, tháp là một lý do để đi ra khỏi vòng nhà máy và phòng trọ, nhìn vùng đất mình đang sống như một nơi có bề dày. Buổi chiều mát chạy xe về phía sông, ghé tháp, rồi đi tiếp ra bờ Vàm Cỏ Đông, là một chuyến đi ngắn mà đáng.
Với người làm du lịch, tháp là một điểm nối giữa các di tích trong vùng: từ tháp cổ, qua đình làng thời khai phá, tới địa đạo thời kháng chiến. Ba điểm ấy cho thấy ba lớp người, ba thời kỳ trên cùng một mảnh đất. Một chuyến đi xếp đúng thứ tự thời gian như vậy sẽ dễ hiểu hơn nhiều so với đi lộn xộn.
Đi thăm tháp cổ Bình Thạnh: điều nên biết
Tháp là di tích ngoài trời, quy mô nhỏ, ít dịch vụ. Một vài lưu ý thực tế:
- Đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, nắng xiên làm màu gạch đẹp và trời mát hơn. Giữa trưa vùng ruộng ven sông rất nóng, ít bóng cây.
- Mùa mưa đường làng có thể lầy, xe máy dễ trượt; đi ô tô thì nên hỏi trước đường có vừa xe không, tránh kẹt trong ngõ.
- Mang theo nước, mũ, kem chống nắng. Gần tháp thường không có quán xá, muốn ăn uống nên tính trước ở khu trung tâm phường Trảng Bàng hoặc dọc Quốc lộ 22.
- Không leo lên tháp, không trèo qua rào chắn nếu có. Gạch cổ dễ bong, một bước chân sai có thể làm hỏng thứ đã đứng hơn nghìn năm.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đây là dịp kể cho trẻ về những người sống ở đây trước người Việt; một câu chuyện ngắn đứng trước tháp nhớ lâu hơn một trang sách.
- Thông tin về tình trạng mở cửa, rào chắn hay đợt trùng tu có thể thay đổi; muốn chắc, hỏi chính quyền phường xã sở tại hoặc cơ quan văn hoá của tỉnh trước khi đi.
Có thể ghép tháp với một vòng ra bờ Vàm Cỏ Đông và bữa trưa ở trung tâm Trảng Bàng, rồi chiều về đình làng hoặc địa đạo An Thới, tùy hướng bạn quay về.
Những điều còn chưa chắc về tháp
Ai xây và thờ vị thần nào. Giới nghiên cứu nói chung đồng ý tháp thuộc lớp kiến trúc cổ trước người Việt, nhưng vị thần cụ thể được thờ trong tháp và cộng đồng nào đứng ra xây là câu hỏi mà các nguồn đại chúng không trả lời dứt khoát. Đọc bài nào khẳng định chắc chắn, nên xem người viết dựa vào nguồn gì.
Niên đại chính xác. Như đã nói ở trên, các nguồn đưa ra khung thời gian rộng. Việc định niên đại tháp gạch thường dựa vào so sánh phong cách kiến trúc, kích thước gạch, hiện vật đi kèm; mỗi phương pháp có sai số riêng.
Tháp có đứng một mình hay là một phần của quần thể. Ở nhiều di chỉ cổ Nam Bộ, tháp còn đứng chỉ là một phần nhỏ của quần thể kiến trúc đã mất. Quanh tháp Bình Thạnh có từng có công trình nào khác hay không là việc của khảo cổ học, không thể kết luận bằng mắt thường.
Tên gọi xưa của tháp. Tên Bình Thạnh là tên theo địa danh hành chính người Việt đặt về sau. Người xây tháp gọi nó là gì thì đến nay chưa có câu trả lời phổ biến. Chính khoảng trống ấy cho thấy lớp cư dân xưa đã cách xa chúng ta đến mức nào.
Tháp Bình Thạnh trong bức tranh di tích của Tây Ninh
Tây Ninh có ba lớp di tích dễ nhận ra. Lớp xa nhất là các tháp và di chỉ cổ như Bình Thạnh, Chót Mạt. Lớp giữa là đình, chùa, miếu của thời người Việt khai phá. Lớp gần nhất là các di tích hai cuộc kháng chiến, từ căn cứ trong rừng tới địa đạo ở Trảng Bàng. Ngoài ra còn hệ thống công trình của đạo Cao Đài, đặc trưng riêng của tỉnh.
Trong ba lớp ấy, lớp cổ nhất là lớp ít người biết nhất, ít được đầu tư khai thác nhất, và cũng dễ tổn thương nhất: gạch cổ không chịu được mưa nắng mãi, và khi đổ rồi thì không dựng lại được nguyên trạng. Chính vì thế một chuyến ghé tháp, dù chỉ nửa tiếng, cũng là một cách nói rằng di tích này có người quan tâm.
Nếu bạn là giáo viên ở Trảng Bàng, tháp là một điểm học ngoài trời rất tốt cho bài lịch sử địa phương. Một buổi sáng cho học sinh vẽ lại tháp, đo bóng tháp, đếm số hàng gạch, rồi về lớp đối chiếu với tài liệu, sẽ để lại trong các em một ký ức khác hẳn so với chép bài.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bình Thạnh có phải tháp Chăm không?
Không nên gọi là tháp Chăm. Vùng Nam Bộ có lớp kiến trúc cổ gắn với văn hoá Óc Eo và các vương quốc ở hạ lưu Mê Kông, khác với Chăm Pa ở miền Trung. Hình thức tháp gạch có nét gần nhau nên dễ nhầm, nhưng nguồn gốc cư dân và giai đoạn lịch sử khác nhau.
Tháp Bình Thạnh và tháp Chót Mạt có liên quan gì?
Cả hai đều là tháp gạch cổ còn đứng ở Tây Ninh, thuộc lớp kiến trúc trước thời người Việt khai phá. Tháp Chót Mạt ở phía bắc tỉnh, ngoài địa bàn Trảng Bàng. Đi cả hai giúp so sánh kỹ thuật xây và tình trạng bảo tồn, nhưng chúng là hai công trình riêng.
Có được vào bên trong lòng tháp không?
Tùy hiện trạng và quy định bảo vệ ở từng thời điểm. Nhiều tháp cổ chỉ cho xem bên ngoài để tránh hư hại. Hãy làm theo rào chắn, biển nhắc hoặc lời người trông coi tại chỗ; không tự ý chui vào phần đã đóng.
Nhặt được mảnh gạch, mảnh gốm quanh tháp thì làm gì?
Để nguyên tại chỗ. Mảnh vỡ ở vị trí phát hiện có ý nghĩa với người nghiên cứu; mang đi là làm mất thông tin. Nếu thấy vật lạ, có vẻ là hiện vật cổ, báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá để họ xử lý.
Tháp có hợp để chụp ảnh cưới, ảnh kỷ niệm không?
Chụp ảnh từ bên ngoài, giữ khoảng cách và không làm ảnh hưởng di tích thì thường không có vấn đề. Nên tránh dựng đạo cụ lớn, leo lên bệ tháp hoặc bày biện quanh khu thờ dân gian. Hỏi trước người trông coi nếu đi đông người.