Đi dọc Quốc lộ 22 qua Trảng Bàng hay vào các xóm ở An Tịnh, Gia Lộc, Hưng Thuận, bạn sẽ gặp ba kiểu công trình thờ tự đứng khá gần nhau: thánh thất Cao Đài với hai tháp và mặt tiền nhiều màu, chùa làng với cổng tam quan và mái cong, nhà thờ với tháp chuông. Đó là bức tranh đặc trưng của vùng ven Tây Ninh, nơi đạo Cao Đài ra đời và có nhiều tín đồ.
Bài viết này nhìn các công trình ấy dưới góc độ kiến trúc và đời sống văn hoá làng xóm: cách nhận ra từng kiểu, chúng gắn với sinh hoạt cộng đồng ra sao, và người ghé thăm nên cư xử thế nào. Bài không bàn giáo lý của đạo nào.
Vì sao ở Trảng Bàng thánh thất Cao Đài nhiều như vậy
Đạo Cao Đài ra đời ở Tây Ninh vào năm 1926, Toà Thánh đặt tại vùng Long Hoa, nay thuộc khu vực trung tâm tỉnh Tây Ninh cũ, ngoài địa bàn Trảng Bàng. Từ đó đạo lan ra khắp Nam Bộ, và Tây Ninh là tỉnh có tỷ lệ tín đồ Cao Đài cao. Trảng Bàng ở gần, nên có nhiều thánh thất, điện thờ của các hệ phái, nằm cả ở trung tâm lẫn các xã.
Với người dân Trảng Bàng, thánh thất là một phần quen thuộc của xóm làng, giống như đình hay chùa. Nhiều gia đình có người theo đạo Cao Đài, nhiều nhà có bàn thờ Thiên nhãn trong nhà. Các ngày lễ lớn của đạo, thánh thất đông người mặc áo dài trắng, đi bộ hoặc chạy xe thành từng nhóm, là cảnh dễ gặp trên đường.
Trảng Bàng cũng là nơi một thánh thất Cao Đài bên Quốc lộ 22 từng gắn với một sự kiện chiến tranh được cả thế giới biết qua bức ảnh năm 1972. Chuyện đó thuộc về phần lịch sử của vùng; ở đây chỉ nhắc để bạn biết vì sao khách nước ngoài đôi khi dừng lại đoạn đường này.
Nhận ra ba kiểu công trình qua kiến trúc
Chỉ cần nhìn mặt tiền là đủ phân biệt, nhưng mỗi kiểu có những chi tiết riêng đáng để ý thêm:
| Kiểu công trình | Dấu hiệu nhận ra | Chi tiết nên xem |
|---|---|---|
| Thánh thất Cao Đài | Mặt tiền có hai tháp hai bên, màu sắc tươi (vàng, xanh, hồng), biểu tượng con mắt (Thiên nhãn) ở mặt trước | Phối màu, mái nhiều tầng, cách bố trí cửa; bên trong gian thờ hướng về Thiên nhãn |
| Chùa làng | Cổng tam quan, mái cong lợp ngói, sân có cây lớn, tượng Quan Âm ngoài trời ở nhiều chùa | Chánh điện, nhà tổ, tháp mộ các vị sư trụ trì đời trước, chuông, trống |
| Nhà thờ Công giáo | Tháp chuông, cây thánh giá trên mái, cửa vòm | Lối kiến trúc (thường theo kiểu phương Tây giản lược), hang đá, nhà xứ |
| Đình làng (để so sánh) | Mái thấp trải rộng, sân rộng, ít tượng | Bàn thờ Thành hoàng, võ ca; xem bài riêng về đình làng |
Ở Trảng Bàng các công trình này thường được xây dựng lại nhiều lần, nên lớp kiến trúc bạn thấy có khi là của vài chục năm gần đây đặt trên nền đất thờ tự lâu đời hơn. Hỏi người trông coi về năm dựng và năm tu sửa giúp bạn đọc công trình đúng hơn.
Kiến trúc thánh thất: đọc mặt tiền nhiều màu
Thánh thất Cao Đài có một ngôn ngữ kiến trúc rất riêng, pha trộn yếu tố Á Đông (mái ngói, rồng, hoa sen) với yếu tố phương Tây (tháp, cửa vòm, bố cục đối xứng). Phần lớn các thánh thất ở địa phương làm theo một số mẫu chung, thu nhỏ từ kiểu dáng của Toà Thánh, nên dù khác nhau về kích thước, bạn vẫn nhận ra chúng có chung một "họ".
Mặt tiền thường có hai tháp, ở giữa là cửa chính và phía trên có biểu tượng Thiên nhãn. Màu sắc rực rỡ không phải để trang trí cho vui mà có quy ước riêng của đạo. Bên trong là gian thờ kéo dài, hai hàng cột, nhiều cột có hình rồng quấn, cuối gian là bàn thờ chính.
Thời điểm đẹp nhất để chụp mặt tiền thánh thất là buổi sáng, khi nắng chiếu thẳng vào mặt trước, màu sắc rõ. Nên đứng ở bên kia đường hoặc ở cổng để lấy trọn hai tháp, và đừng chụp lúc đang có lễ nếu chưa xin phép.
Chùa làng: nơi gửi gắm của xóm
Chùa làng ở Trảng Bàng phần nhiều có quy mô vừa, nằm trong xóm, xung quanh là vườn cây. Chùa không chỉ là nơi tu hành mà còn là chỗ người trong xóm gửi gắm nhiều việc của đời sống: làm giỗ, cầu siêu cho người mất, gửi con cháu học lớp giáo lý thiếu nhi ngày cuối tuần, lánh nắng giữa trưa. Nhiều chùa còn có bếp ăn nấu cơm chay vào các ngày rằm, mùng một.
Về kiến trúc, đáng xem nhất ở một ngôi chùa làng thường không phải chánh điện mới xây mà là những thứ cũ còn sót: tháp mộ của các vị sư trụ trì đời trước trong vườn chùa, đại hồng chung, các bức hoành phi, câu đối cũ. Những thứ ấy cho biết chùa có tuổi bao lâu và đã qua những đời trụ trì nào.
Các chùa ở vùng ven khu công nghiệp còn có một vai trò ít được nói tới: là nơi nhiều công nhân xa quê tìm đến khi buồn, khi có chuyện gia đình, hoặc vào dịp lễ Vu lan. Với người mới đến Trảng Bàng, ngôi chùa gần chỗ trọ có khi là nơi đầu tiên họ cảm thấy được chào đón.
Nhà thờ và cộng đồng Công giáo
Trảng Bàng có cộng đồng Công giáo với các nhà thờ, giáo xứ ở khu trung tâm và một số xã. Kiến trúc nhà thờ ở vùng này phần nhiều giản dị: tháp chuông, mái dốc, cửa vòm, sân có hang đá Đức Mẹ. Một số nhà thờ được xây lại trong những năm gần đây với quy mô lớn hơn, theo nhu cầu của giáo dân tăng lên khi dân số ở đây tăng.
Dịp Giáng sinh là lúc nhà thờ và xóm đạo đẹp nhất, với hang đá, đèn trang trí. Nhiều người không theo đạo cũng đi xem, nhất là các gia đình có con nhỏ và công nhân trẻ ở trọ quanh đó. Không khí lúc ấy giống một ngày hội của cả khu phố.
Khi vào thăm nhà thờ ngoài giờ lễ, bạn thường có thể ngồi lại ở hàng ghế cuối, giữ yên lặng. Trong giờ lễ, nếu không tham dự thì nên chờ ngoài sân hoặc đứng phía sau, không đi lại, không chụp ảnh cận người đang cầu nguyện.
Phép lịch sự chung khi ghé các công trình thờ tự
Dù là thánh thất, chùa hay nhà thờ, vài điều sau giúp bạn không vô tình làm phiền người khác:
- Ăn mặc kín đáo: áo có tay, quần hoặc váy dài quá gối. Một số nơi yêu cầu bỏ dép trước khi vào gian thờ; nhìn người đi trước để làm theo.
- Giữ yên lặng, để điện thoại ở chế độ im lặng. Không nói to, không cười đùa trong gian thờ.
- Ở thánh thất Cao Đài, có những cửa và lối đi dành riêng cho nam, nữ, chức sắc; nếu không chắc, hỏi người trông coi trước khi bước vào.
- Không chạm vào tượng, đồ thờ, nhạc khí. Không ngồi lên bệ, bậc cấp của gian thờ.
- Chụp ảnh: chụp kiến trúc bên ngoài thường được; bên trong và khi có lễ thì hỏi trước. Không chụp cận mặt người đang hành lễ.
- Không bàn tán, phán xét giáo lý hay nghi thức của người khác ngay tại chỗ. Muốn tìm hiểu, có thể hỏi người trông coi một cách tôn trọng khi họ rảnh.
- Nếu muốn góp công đức, bỏ vào thùng công đức; không đưa tiền trực tiếp cho người lạ tự xưng là người của cơ sở thờ tự.
Những phép lịch sự này cũng là cách để cư dân mới hoà vào làng xóm cũ: người ta nhớ rất lâu một người lạ biết cư xử đúng mực ở nơi họ coi trọng.
Những ngày đông người trong năm
Mỗi loại công trình có những ngày đông người riêng. Thánh thất Cao Đài đông vào các ngày lễ lớn của đạo trong năm, khi tín đồ ở các xóm về dự, áo trắng kín sân. Chùa làng đông vào dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, lễ Phật đản và Vu lan rằm tháng Bảy. Nhà thờ đông nhất vào Giáng sinh và Phục sinh. Ngày rằm, mùng một hằng tháng, chùa và thánh thất đều có nhiều người đến hơn ngày thường.
Nếu muốn tham quan kiến trúc trong yên tĩnh, hãy tránh những ngày ấy và chọn một buổi sáng ngày thường. Nếu muốn thấy đời sống văn hoá của cộng đồng, thì chính những ngày đông người lại đáng đến nhất, miễn là bạn đứng ở vị trí của người khách, không chen vào chỗ của người hành lễ.
Một lưu ý thực tế: những ngày lễ lớn, đường quanh các cơ sở thờ tự ở Trảng Bàng có thể đông xe, nhất là đoạn ven Quốc lộ 22 vốn đã nhiều xe tải và xe đưa đón công nhân. Đi sớm, gửi xe đúng chỗ và kiên nhẫn một chút là đủ.
Cư dân mới và những nơi thờ tự cũ
Trảng Bàng mười năm qua đón rất nhiều người từ các tỉnh khác đến làm việc ở khu công nghiệp. Họ mang theo tập quán thờ cúng của quê mình: người miền Tây quen chùa và miếu Bà, người miền Bắc quen đình và chùa làng kiểu Bắc, người theo Công giáo tìm đến giáo xứ gần nhất. Các cơ sở thờ tự ở Trảng Bàng vì thế đón thêm những gương mặt mới, giọng nói mới.
Với người mới đến, ghé một ngôi chùa hay nhà thờ gần chỗ trọ không chỉ để thờ phụng mà còn là cách làm quen với hàng xóm, tìm một nhóm bạn, biết thêm thông tin về việc làm, chỗ ở. Nhiều nơi có hoạt động từ thiện, phát quà cho công nhân dịp Tết, lớp học cho con em công nhân.
Người dân cũ, ngược lại, nhìn thấy những ngôi chùa, thánh thất quen thuộc của mình đông vui hơn. Đó là một trong những cách nhẹ nhàng nhất mà vùng đất này đang hoà trộn cư dân cũ và mới, không cần ai chỉ đạo.
Nếu bạn mới chuyển tới và muốn tìm một nơi sinh hoạt cộng đồng hợp với mình, cách đơn giản là hỏi chủ nhà trọ hoặc đồng nghiệp người địa phương. Họ thường biết chùa nào có lớp học cuối tuần cho trẻ, giáo xứ nào có thánh lễ buổi tối hợp với giờ tan ca, thánh thất nào gần nhất. Những thông tin đó ít khi có trên mạng nhưng lại là thứ giúp bạn sớm thấy mình thuộc về nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Toà Thánh Tây Ninh có nằm ở Trảng Bàng không?
Không. Toà Thánh Cao Đài nằm ở khu vực trung tâm tỉnh Tây Ninh cũ, cách Trảng Bàng khoảng một chặng đường đi theo Quốc lộ 22 rồi rẽ lên phía bắc. Khách đi tham quan thường nối Trảng Bàng với Toà Thánh và núi Bà Đen trong cùng một chuyến.
Thánh thất và điện thờ Cao Đài khác nhau thế nào?
Nói đơn giản, thánh thất là cơ sở thờ tự của một vùng, có quy mô và tổ chức đầy đủ hơn; điện thờ thường nhỏ hơn hoặc gắn với một hệ phái hay một nhóm tín đồ. Tên gọi cụ thể còn tuỳ hệ phái, người trông coi sẽ giải thích rõ hơn nếu bạn hỏi.
Khách không theo đạo có được vào thánh thất không?
Thường được vào tham quan ngoài giờ cúng, với điều kiện ăn mặc lịch sự và đi đúng lối dành cho khách. Giờ cúng trong ngày của đạo Cao Đài diễn ra theo các thời cố định, nên nếu tới đúng lúc đó, hãy chờ ngoài hoặc đứng xem từ xa.
Có nên mang trẻ nhỏ đi thăm các công trình này không?
Nên, nếu bạn dặn trẻ trước về việc giữ yên lặng và không chạm vào đồ thờ. Một vòng thăm thánh thất, chùa và đình trong một buổi là cách dạy trẻ về sự đa dạng văn hoá rất trực quan, miễn người lớn giữ trẻ sát bên.
Tìm hiểu thêm về kiến trúc Cao Đài ở đâu cho chính xác?
Nguồn tốt là các nghiên cứu về kiến trúc và văn hoá Cao Đài đã xuất bản, tài liệu của cơ quan văn hoá tỉnh Tây Ninh, và trò chuyện trực tiếp với chức sắc tại thánh thất. Nên cẩn trọng với các bài viết trên mạng không ghi nguồn.