Địa đạo An Thới là hệ thống đường hầm thời kháng chiến nằm ở ấp An Thới thuộc xã An Tịnh cũ của Trảng Bàng, nay là khu vực phường An Tịnh, tỉnh Tây Ninh (sau sắp xếp đơn vị hành chính ngày 1/7/2025). Theo các tài liệu giới thiệu di tích của địa phương, địa đạo được đào từ thời kháng chiến chống Pháp, mở rộng trong kháng chiến chống Mỹ, và đã được xếp hạng di tích lịch sử.
So với địa đạo Củ Chi cách đó không xa, An Thới ít khách hơn nhiều, nên người đến thường có cảm giác lặng hơn, gần với khung cảnh vườn đất quê hơn. Bài này đi qua vị trí, lý do vùng đất này đào được hầm, cấu trúc chung của một hệ địa đạo Nam Bộ, phần còn nguyên và phần phục dựng, rồi tới cách đi thăm sao cho an toàn và có ích.
Địa đạo An Thới nằm ở đâu và nay thuộc đơn vị nào
Tên An Thới là tên ấp, không phải tên xã. Trước ngày 1/7/2025, ấp này thuộc xã An Tịnh, sau năm 2020 là phường An Tịnh của thị xã Trảng Bàng. Từ ngày 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện và sắp xếp lại phường xã, phường An Tịnh cũ cùng phường Lộc Hưng cũ hợp thành phường An Tịnh mới của tỉnh Tây Ninh. Vì vậy trên giấy tờ mới, di tích nằm trong phường An Tịnh, còn người dân quanh đó vẫn quen gọi theo tên ấp như cũ.
An Tịnh là phần đất phía đông nam của Trảng Bàng, gần ranh giới với Củ Chi của TP Hồ Chí Minh. Quốc lộ 22 chạy qua phía bắc phường, còn càng xuống phía nam và đông thì càng gặp nhiều vườn tạp, ruộng, đường đất đỏ và những xóm nhỏ. Địa đạo nằm trong vùng vườn đó, không nằm sát mặt đường lớn, nên người đi lần đầu thường phải hỏi đường thêm một hai lần.
Một điều nên biết trước: An Tịnh hôm nay cũng là nơi có khu công nghiệp lớn và nhiều nhà xưởng. Con đường dẫn tới di tích có thể đi ngang những dãy phòng trọ, xe container và nhà máy, rồi mới tới được khoảng vườn yên tĩnh. Sự đan xen đó chính là gương mặt thật của Trảng Bàng bây giờ, và khi đứng ở cửa hầm, bạn sẽ thấy rõ hơn quãng đường mà vùng đất này đã đi qua.
Vì sao vùng đất này đào được địa đạo
Địa đạo Nam Bộ không đào được ở bất cứ đâu. Muốn đào sâu, giữ được vách mà không sập, đất phải đủ chặt, không quá nhiều nước ngầm sát mặt. Vùng đất xám pha sỏi đỏ ở Củ Chi và Trảng Bàng có đặc tính đó: mùa khô đất cứng, đào bằng cuốc và xẻng nhỏ thì vách đứng được, mùa mưa nước thấm xuống nhưng không làm hầm sụp ngay nếu có đường thoát. Đó là lý do cả một vành đai địa đạo hình thành dọc vùng đất cao ở hai bên ranh giới Tây Ninh và Sài Gòn xưa.
Vị trí cũng là một lý do. Trảng Bàng nằm trên con đường bộ từ Sài Gòn lên Tây Ninh và sang Campuchia, tức là trên tuyến mà quân đội đối phương phải đi qua và muốn kiểm soát. Ở phía bắc là vùng rừng Bời Lời, ở phía đông là sông Sài Gòn. Một hệ hầm bí mật giữa những vùng đó giúp người kháng chiến ẩn náu, di chuyển và giữ liên lạc mà không phải lộ mặt trên đường.
Cuối cùng là con người. Địa đạo không phải công trình của một đơn vị công binh chuyên nghiệp mà là sức đào của nhiều gia đình trong ấp qua nhiều năm, đào từng đoạn, nối dần lại. Các tài liệu địa phương nhắc nhiều tới vai trò của du kích và người dân tại chỗ. Khi nghe hướng dẫn kể lại, bạn nên để ý chỗ này: phần lớn công sức là của những người không có tên trong sách.
Cấu trúc chung của một hệ địa đạo vùng này
Nhiều tầng, không thẳng. Địa đạo thường có hơn một tầng, tầng dưới để trú khi bị đánh mạnh. Đường hầm cố ý quanh co, có những đoạn gấp khúc để hạn chế sức công phá và để người đuổi theo không nhìn xa được. Đi trong hầm bạn sẽ thấy rõ cảm giác không bao giờ biết khúc tới dài bao nhiêu.
Cửa hầm nhỏ và được ngụy trang. Cửa lên xuống thường chỉ vừa một người, có nắp đậy phủ lá, đất. Người lớn khổ người to hôm nay chui vào khá vất vả, và đó chính là chủ ý: người ngoài khó theo vào.
Lỗ thông hơi và giếng. Để thở được dưới đất lâu, hầm có các lỗ thông hơi đưa lên mặt đất, nhiều khi giấu trong gốc cây hoặc ụ mối. Một số hệ địa đạo có giếng nước riêng để không phải lên mặt đất lấy nước.
Ngách chức năng. Dọc đường hầm có các ngách mở rộng làm chỗ nghỉ, chỗ cất lương thực, chỗ họp, chỗ chăm người bị thương. Kích thước không lớn, trần thấp, nhưng đủ để vài người ngồi.
Bẫy và vật cản. Hầm chông, nắp sập và các vật cản được bố trí quanh cửa hầm và lối dẫn vào. Ở các khu di tích hôm nay, phần này thường là mô hình tái hiện, đặt ở chỗ an toàn để khách xem.
Mức độ nguyên bản khác nhau. Không phải đoạn hầm nào khách đi qua cũng còn nguyên như xưa. Nhiều khu di tích địa đạo đã gia cố, mở rộng một phần để khách đi được. Muốn biết đoạn nào nguyên bản, hãy hỏi người hướng dẫn hoặc ban quản lý tại chỗ.
Phần còn lại hôm nay: nguyên trạng, gia cố và phục dựng
Thời gian, mưa và những thay đổi trong sử dụng đất khiến phần lớn các địa đạo Nam Bộ không còn nguyên toàn bộ chiều dài. Cách làm phổ biến ở các khu di tích là chọn một đoạn tiêu biểu để bảo tồn và gia cố, dựng lại một số hạng mục trên mặt đất như hầm chông, bếp giấu khói, chòi canh, rồi khoanh vùng thành khu tham quan. An Thới cũng đi theo hướng chung đó, với quy mô khiêm tốn hơn các khu di tích lớn.
Khi đứng trong khu di tích, bạn nên phân biệt ba lớp: thứ còn nguyên (đất, đường hầm cũ, dấu vết), thứ được gia cố để an toàn (vách, nền, lối xuống), và thứ dựng mới để minh hoạ (mô hình, tượng, nhà trưng bày nếu có). Ba lớp đó đều có giá trị, nhưng giá trị khác nhau. Một tấm ảnh đẹp ở mô hình hầm chông không nói nhiều bằng vài phút đứng yên trong một đoạn hầm thật, nghe tiếng đất và cảm nhận độ chật.
Việc xếp hạng di tích giúp khu đất được bảo vệ khỏi việc san lấp, xây dựng tự phát. Nhưng một di tích ở vùng ven khu công nghiệp vẫn chịu sức ép: đường xá thay đổi, nhà cửa mọc lên xung quanh, cây cối bị chặt. Người đến thăm góp phần giữ di tích bằng những việc rất nhỏ: không khắc vẽ lên vách, không đào bới, không bẻ cây, mang rác ra ngoài.
An Thới và địa đạo Củ Chi: khác nhau ở đâu khi đi thăm
Hai hệ địa đạo cùng nằm trên vành đai đất cao ở hai bên ranh giới Tây Ninh và TP Hồ Chí Minh, cùng một kiểu kỹ thuật đào. Khác nhau chủ yếu ở quy mô khai thác du lịch và trải nghiệm của khách.
| Khía cạnh | Địa đạo An Thới (Trảng Bàng) | Địa đạo Củ Chi (TP Hồ Chí Minh) |
|---|---|---|
| Lượng khách | Ít, chủ yếu khách trong vùng, học sinh, đoàn tưởng niệm | Rất đông, có nhiều khách quốc tế, đoàn du lịch |
| Không khí | Yên, gần vườn quê, ít dịch vụ quanh khu | Nhiều dịch vụ, khu tham quan rộng, có lúc chen chúc |
| Hướng dẫn | Tùy thời điểm, nên hỏi trước có người hướng dẫn hay không | Thường có sẵn theo đoàn |
| Chuẩn bị | Tự lo nước uống, đồ ăn, phương tiện | Dễ mua, dễ thuê dịch vụ tại chỗ |
| Hợp với ai | Người thích đi chậm, muốn hiểu vùng đất Trảng Bàng | Người đi lần đầu, muốn xem quy mô lớn |
Nếu bạn đã từng đi Củ Chi, An Thới đáng ghé như một lần nhìn thấy cùng câu chuyện ở một làng quê khác, ít được kể hơn. Nếu chưa đi đâu cả, có thể bắt đầu ở Củ Chi để thấy bức tranh lớn, rồi một lần khác lên An Thới để nhìn cận cảnh.
Đi thăm địa đạo An Thới: chuẩn bị từng bước
Di tích ít dịch vụ nên phần chuẩn bị nằm ở bạn. Những bước sau giúp chuyến đi suôn sẻ hơn:
- Hỏi trước về giờ mở cửa và người hướng dẫn. Giờ giấc ở các di tích quy mô nhỏ có thể thay đổi theo mùa, theo ngày lễ. Hỏi qua chính quyền phường An Tịnh hoặc ban quản lý di tích, hoặc nhờ người quen ở địa phương hỏi giúp.
- Chọn mùa khô và buổi sáng. Mùa khô ở Trảng Bàng thường từ khoảng tháng 12 đến tháng 4. Đi buổi sáng mát hơn, đường đất khô, hầm ít ẩm. Mùa mưa vẫn đi được nhưng lối vào có thể trơn và hầm ẩm hơn.
- Mặc đồ dễ cử động, mang giày đế bám. Bạn sẽ phải cúi, bò hoặc ngồi xổm trong hầm. Quần áo sẫm màu đỡ lộ vết đất, mang thêm khăn và nước.
- Tự đánh giá sức khoẻ. Hầm chật, thiếu sáng và bí. Người sợ chỗ hẹp, người có bệnh tim mạch, hô hấp, khớp gối hoặc đang mang thai nên hỏi ý kiến bác sĩ trước, và hoàn toàn có thể chỉ xem trên mặt đất.
- Đi theo nhóm, có người đi cuối. Trong hầm luôn có một người đi sau cùng để nhắc nếu ai đó mệt. Không tự đi vào những đoạn không mở cho khách.
- Ghép lịch với điểm khác trong vùng. Một buổi ở An Thới có thể nối với bữa trưa bánh tráng phơi sương và một vòng thăm đình làng ở Trảng Bàng, như gợi ý trong bài lịch trình một ngày của trang.
Địa đạo trong ký ức người An Tịnh
Với người lớn tuổi ở An Tịnh và Lộc Hưng, địa đạo không phải điểm tham quan mà là chuyện trong nhà. Nhiều gia đình có người từng đào hầm, nấu cơm giấu khói, đưa thư, tải gạo qua những con đường vườn mà hôm nay đã thành đường nhựa. Những câu chuyện ấy ít khi được kể trong bảng giới thiệu, nhưng nghe được thì hiểu di tích sâu hơn nhiều.
Dịp các ngày lễ lớn như 30/4 hay 27/7, khu di tích thường có đoàn học sinh, đoàn cựu chiến binh, đoàn thanh niên về dâng hương, sinh hoạt truyền thống. Nếu đi vào những ngày đó, bạn sẽ thấy di tích sống động hơn, nhưng cũng đông hơn; muốn yên tĩnh để quan sát kỹ thì chọn một ngày thường trong tuần.
Nếu có dịp trò chuyện với người già quanh khu di tích, hãy hỏi những câu cụ thể: hồi đó đất đào đổ đi đâu cho khỏi lộ, mùa mưa nước vào hầm thì làm sao, ăn uống thế nào. Câu hỏi càng cụ thể thì câu trả lời càng thật, và bạn sẽ ra về với hình dung rõ ràng hơn bất cứ tấm bảng nào.
Câu hỏi thường gặp
Địa đạo An Thới có phải là một phần của địa đạo Củ Chi không?
Hai hệ nằm trên cùng một vành đai kháng chiến và cùng kiểu kỹ thuật đào, nhưng được giới thiệu là hai di tích riêng: An Thới thuộc Trảng Bàng của Tây Ninh, Củ Chi thuộc TP Hồ Chí Minh. Việc các đường hầm nối với nhau tới đâu thì mỗi tài liệu nói một mức, nên coi là hai điểm tham quan riêng.
Đi từ trung tâm TP Hồ Chí Minh lên An Thới mất bao lâu?
Tùy điểm xuất phát và giờ đi. Đường thường đi theo Quốc lộ 22 qua Củ Chi rồi rẽ vào khu vực An Tịnh. Giờ tan ca ở các khu công nghiệp dọc tuyến hay kẹt xe, nên đi sáng sớm và tránh khung giờ chiều tối để đỡ mất thời gian.
Trẻ nhỏ có vào hầm được không?
Trẻ lớn đi cùng người lớn thường vào được những đoạn mở cho khách, nhưng trẻ dễ hoảng khi tối và chật. Nên cho trẻ xem cửa hầm và phần trên mặt đất trước, nếu trẻ muốn vào thì người lớn đi sát phía trước và phía sau, đừng ép.
Có cần mua vé không?
Chế độ vé ở các di tích quy mô nhỏ có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Trang không nêu mức vé vì dễ sai; hãy hỏi tại chỗ hoặc hỏi trước qua chính quyền phường An Tịnh hay đơn vị quản lý di tích của tỉnh.
Đến địa đạo nên chụp ảnh thế nào cho phải phép?
Chụp cảnh vườn, cửa hầm, mô hình thì thường không có vấn đề. Với khu bia tưởng niệm hoặc lúc có đoàn đang làm lễ, nên chờ xong lễ rồi chụp, giữ yên lặng và không tạo dáng đùa giỡn trước bia. Không dùng đèn chớp chiếu thẳng vào mặt người khác trong hầm.