Trong hai cuộc kháng chiến (1945–1954 và 1954–1975), Trảng Bàng là vùng giáp ranh: nằm trên con đường bộ chính nối Sài Gòn với Tây Ninh và Campuchia, kẹp giữa đô thị và các căn cứ kháng chiến phía bắc, giáp Củ Chi về phía đông nam. Vị trí ấy khiến vùng đất này chịu chiến sự gần như liên tục, với các đợt càn quét, giao tranh, bắn phá, và để lại những di tích như địa đạo An Thới.
Bài này nhìn giai đoạn chiến tranh từ góc lịch sử địa phương: vì sao Trảng Bàng quan trọng, đời sống dân thường bị ảnh hưởng ra sao, các dấu tích còn lại và cách đọc tư liệu từ nhiều phía. Bài không đi vào chi tiết từng trận đánh, vì những chi tiết ấy cần nguồn chuyên sâu; người đọc muốn tìm hiểu kỹ nên đọc các công trình lịch sử địa phương đã xuất bản.
Vị trí: cửa ngõ và hành lang
Nhìn trên bản đồ vùng, Trảng Bàng nằm ở khúc giữa của một hành lang dài: từ Sài Gòn qua Hóc Môn, Củ Chi, lên Trảng Bàng, Gò Dầu rồi tới thị xã Tây Ninh và biên giới Campuchia. Con đường bộ chính, thời Pháp là đường thuộc địa số 1, thời chính quyền Sài Gòn là quốc lộ 1, chạy xuyên qua trung tâm Trảng Bàng. Ai kiểm soát được con đường này thì kiểm soát được việc đi lại giữa thủ đô miền Nam và cả vùng tây bắc.
Hai bên hành lang là hai thế giới khác nhau. Phía bắc và tây bắc là vùng rừng, căn cứ kháng chiến kéo dài lên phía Dương Minh Châu, Tân Biên của Tây Ninh. Phía nam là vùng đồng bằng thấp của Long An cũ. Phía đông là sông Sài Gòn, bên kia sông là vùng Bến Cát, Dầu Tiếng của Bình Dương cũ, cũng là vùng chiến sự ác liệt. Trảng Bàng nằm đúng chỗ những vùng ấy gặp nhau.
Vì thế, trong cả hai cuộc chiến, Trảng Bàng không phải chiến trường của một trận lớn duy nhất mà là vùng tranh chấp kéo dài, nơi quyền kiểm soát thay đổi theo ngày, theo đêm, theo mùa.
Thời kháng chiến chống Pháp (1945–1954)
Sau Cách mạng tháng Tám 1945, khi Pháp quay lại Nam Bộ, vùng nông thôn quanh Sài Gòn nhanh chóng trở thành vùng kháng chiến. Ở Trảng Bàng, như nhiều nơi khác của miền Đông, người dân tham gia dân quân, du kích, đào hầm, làm đường dây liên lạc. Pháp giữ thị trấn và trục đường, lập đồn bót dọc đường; vùng nông thôn xa đường thuộc về kháng chiến nhiều hơn.
Những hầm trú ẩn đầu tiên, tiền thân của địa đạo sau này, được nhắc tới từ giai đoạn này. Đây cũng là lúc nhiều gia đình bắt đầu sống trong tình trạng chia đôi: ban ngày ở làng, ban đêm tránh đi nơi khác, hoặc ngược lại. Hiệp định Genève năm 1954 kết thúc giai đoạn này, nhưng không đem lại hoà bình lâu dài cho vùng đất.
Tư liệu cụ thể về Trảng Bàng thời chống Pháp chủ yếu nằm trong các công trình lịch sử địa phương. Các bài viết phổ thông thường nói chung chung, ít nêu tên trận, tên người; người muốn đi sâu nên tìm sách lịch sử của tỉnh Tây Ninh và của huyện cũ.
Thời kháng chiến chống Mỹ (1954–1975)
Sau 1954, vùng giáp ranh Sài Gòn lại trở thành nơi đối đầu. Từ đầu những năm 1960, chính quyền Sài Gòn lập ấp chiến lược ở nhiều vùng nông thôn, trong đó có Trảng Bàng, và năm 1963 lập tỉnh Hậu Nghĩa để quản lý vùng giáp ranh tây bắc, đưa quận Trảng Bàng vào tỉnh mới. Từ giữa thập niên 1960, khi quân đội Mỹ tham chiến, vùng Củ Chi – Trảng Bàng có các căn cứ quân sự lớn và các cuộc hành quân quy mô.
Phía kháng chiến bám trụ bằng địa đạo, hầm bí mật, các đơn vị địa phương, và sự hỗ trợ của dân. Nhiều làng chịu bắn phá, rải chất độc hoá học, ủi phá rừng, cây trái. Dân cư nhiều nơi phải dời đi, sống trong các khu tập trung gần đường, rồi lại tìm cách về làng cũ khi có thể.
Năm 1972, trên con đường qua Trảng Bàng xảy ra vụ ném bom napalm nhầm vào dân thường gần một thánh thất Cao Đài, được lưu lại trong bức ảnh nổi tiếng thế giới. Sự kiện ấy có bài riêng trên trang này. Mùa xuân năm 1975, trong chiến dịch cuối cùng tiến về Sài Gòn, hướng tây bắc qua Trảng Bàng, Củ Chi là một trong những mũi tiến quân.
Đời sống dân thường trong vùng giáp ranh
Hai chính quyền, một làng. Ở vùng giáp ranh, nhiều gia đình sống giữa hai phía: ban ngày một bên kiểm soát, ban đêm phía kia hoạt động. Cách sống ấy đòi hỏi sự khéo léo và chịu nhiều rủi ro, nhất là với người già và trẻ nhỏ.
Ruộng vườn bị bỏ hoang. Bom đạn, ủi phá, chất độc khiến nhiều vùng ruộng vườn không canh tác được trong thời gian dài. Sau 1975, việc rà phá bom mìn và phục hồi đất là một phần lớn của đời sống nông thôn Trảng Bàng.
Ly tán và di cư. Nhiều gia đình rời làng lên Sài Gòn, sang vùng khác; nhiều gia đình có người ở cả hai phía. Những câu chuyện ấy vẫn sống trong ký ức của các dòng họ.
Nghề bánh tráng không tắt. Ngay trong chiến tranh, nghề tráng bánh vẫn được nhiều gia đình duy trì, vì đó là sinh kế gắn với gạo và chợ. Câu chuyện chi tiết của nghề nằm ở mục bánh tráng phơi sương.
Dấu tích còn lại hôm nay
Trên địa bàn Trảng Bàng cũ, dấu tích thời chiến thường gặp nhất là các di tích lịch sử được ghi nhận như địa đạo An Thới, các nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm, bia ghi danh ở các xã, phường. Nhiều đình, chùa, thánh thất cũng mang dấu vết chiến tranh: từng là nơi trú ẩn, từng bị hư hại rồi được trùng tu.
Cũng có những dấu tích không được đặt bia: hố bom thành ao ruộng, mảnh đất trống từng là đồn bót, hàng cây mọc lại sau khi bị ủi phá. Người lớn tuổi trong làng thường chỉ được những chỗ ấy. Với người trẻ, đi một vòng nghe kể là cách hiểu lịch sử quê mình gần gũi hơn bất kỳ trang sách nào.
Bom mìn, vật nổ còn sót lại là chuyện cần nghiêm túc. Ở các vùng từng có chiến sự ác liệt, khi đào đất làm nhà, làm mương, nếu thấy vật lạ bằng kim loại, không được tự ý đụng vào mà phải báo chính quyền địa phương hoặc cơ quan quân sự để xử lý.
Đọc tư liệu chiến tranh từ nhiều phía
Tư liệu về Trảng Bàng thời chiến đến từ nhiều nguồn: sách lịch sử địa phương, hồi ký của người kháng chiến, tài liệu của chính quyền Sài Gòn, hồ sơ và hồi ký của quân đội Mỹ, báo chí quốc tế. Mỗi nguồn có góc nhìn, mục đích và giới hạn riêng. Tên địa danh, ranh giới đơn vị, cách gọi lực lượng đều khác nhau.
Khi đọc, nên hỏi: tài liệu này do ai viết, viết khi nào, cho ai đọc? Con số thương vong, quy mô trận đánh thường lệch nhau giữa các nguồn; một sự kiện được một bên kể là thắng lợi, bên kia kể khác. Điều đó không có nghĩa là không thể biết gì, mà là cần đối chiếu nhiều nguồn và chấp nhận rằng có những chỗ còn mở.
Cách viết lịch sử thời chiến của một vùng quê vì thế nên bắt đầu từ những gì chắc chắn: vị trí, bối cảnh, những biến đổi lớn của làng xóm, những di tích còn lại; còn các chi tiết cụ thể thì dẫn nguồn rõ ràng.
Sau 1975: hàn gắn vùng đất
Khi chiến tranh kết thúc, Trảng Bàng bước vào giai đoạn khó khăn chung của cả nước: ruộng đất hoang hoá, bom mìn, dân cư xáo trộn, kinh tế thiếu thốn. Người dân về lại làng cũ, phục hoá ruộng, khai thông kênh mương, dựng lại nhà cửa. Công trình thuỷ lợi Dầu Tiếng ở phía bắc, hoàn thành vào giữa thập niên 1980, mang nước tưới về cho một phần đồng ruộng của vùng qua hệ thống kênh.
Từ cuối thập niên 1990, các khu công nghiệp xuất hiện dọc trục đường cũ, chính con đường từng là nơi giao tranh. Đó là một sự đổi vai đáng suy ngẫm: hành lang chiến tranh trở thành hành lang sản xuất và thương mại. Câu chuyện kinh tế ấy nằm ở các mục khác của trang; ở đây chỉ nhắc để thấy lịch sử chiến tranh không tách rời diện mạo Trảng Bàng hôm nay.
Con đường số 1 cũ: chiến tuyến chạy qua phố chợ
Điều đặc biệt ở Trảng Bàng là chiến sự không chỉ diễn ra ở rừng hay ruộng xa mà chạy dọc ngay con đường xuyên qua phố chợ. Con đường là huyết mạch tiếp tế cho các căn cứ và đồn bót phía Tây Ninh, nên bên kiểm soát đường phải giữ nó thông suốt, còn bên kia tìm cách cắt đứt bằng phục kích, gài mìn, đánh cầu.
Hệ quả là đời sống ở các xóm ven đường luôn căng thẳng. Xe đò, xe chở hàng vẫn chạy, chợ vẫn họp, nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể có giao tranh. Người buôn bán phải tính giờ đi chợ, tính đường về; người làm bánh tráng phải canh trời và canh cả tình hình. Những đoạn đường gần cầu, gần ngã ba thường là chỗ hay xảy ra chuyện.
Khi đi trên quốc lộ 22 hôm nay, khó hình dung đó từng là một chiến tuyến. Nhưng chính vị trí ấy giải thích vì sao các sự kiện thời chiến ở Trảng Bàng, kể cả sự kiện năm 1972 được lưu trong bức ảnh nổi tiếng, đều gắn với con đường.
Mùa vụ giữa thời chiến
Dù chiến tranh kéo dài, người nông dân Trảng Bàng vẫn phải làm ruộng để sống. Ở những vùng giáp ranh, việc ra đồng tuỳ thuộc vào tình hình: có những mùa ruộng gần nhà được cấy, ruộng xa bị bỏ; có những vụ lúa gặt vội trong mấy ngày yên. Trâu bò bị mất vì bom đạn, công cụ thiếu thốn, nên nhiều việc làm bằng tay hoàn toàn.
Gạo không chỉ để ăn mà còn là nguyên liệu cho nghề tráng bánh, là hàng hoá đem ra chợ, là lương thực tiếp tế. Vì thế, mùa màng ở vùng này luôn là thứ các bên đều quan tâm. Những câu chuyện về việc giấu lúa, chôn gạo dưới hầm, mang gạo qua các trạm kiểm soát xuất hiện nhiều trong lời kể của người lớn tuổi.
Sau chiến tranh, chính những người từng làm ruộng giữa bom đạn ấy đã bắt tay phục hoá đất, lấp hố bom, khai mương. Lịch sử nông nghiệp của Trảng Bàng sau 1975 là phần tiếp nối trực tiếp của giai đoạn này, và được kể trong mục đất đai, nông nghiệp của trang.
Câu hỏi thường gặp
Trảng Bàng thời chiến thuộc tỉnh nào?
Thời chống Pháp và trước năm 1963, Trảng Bàng thuộc tỉnh Tây Ninh. Từ năm 1963 đến 1975, chính quyền Sài Gòn chuyển quận Trảng Bàng về tỉnh Hậu Nghĩa. Phía kháng chiến có cách tổ chức địa bàn riêng, tên gọi và ranh giới không trùng với hệ thống của chính quyền Sài Gòn.
Có sách nào viết về Trảng Bàng thời chiến?
Các công trình lịch sử địa phương do huyện, thị xã cũ và tỉnh Tây Ninh biên soạn là nguồn chính. Ngoài ra có hồi ký của người từng sống và chiến đấu ở vùng Củ Chi – Trảng Bàng, và tư liệu nước ngoài. Thư viện tỉnh và thư viện các trường đại học là nơi nên tìm.
Tỉnh Hậu Nghĩa được lập để làm gì?
Theo các nguồn lịch sử, tỉnh Hậu Nghĩa do chính quyền Sài Gòn lập năm 1963 chủ yếu vì mục đích quân sự, nhằm kiểm soát vùng giáp ranh tây bắc Sài Gòn, nơi lực lượng kháng chiến hoạt động mạnh. Tỉnh được ghép từ các quận Trảng Bàng, Củ Chi, Đức Hoà và Đức Huệ.
Ở Trảng Bàng còn bom mìn không?
Các vùng từng có chiến sự ác liệt nói chung vẫn có thể còn vật nổ sót lại dưới đất, dù nhiều năm qua đã được rà phá. Khi đào đất thấy vật kim loại lạ, không tự xử lý, không mang bán phế liệu, mà báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan quân sự gần nhất.
Vì sao Trảng Bàng và Củ Chi hay được nhắc cùng nhau?
Hai vùng nằm liền nhau trên cửa ngõ tây bắc Sài Gòn, cùng đất xám đào được địa đạo, cùng nằm trên con đường lên Tây Ninh, và giai đoạn 1963–1975 cùng thuộc tỉnh Hậu Nghĩa. Vì vậy nhiều sự kiện, tư liệu và hệ thống địa đạo của hai vùng gắn với nhau.