Ngoài lúa và mì, nông dân vùng Trảng Bàng trồng nhiều loại cây ngắn ngày trên đất xám có tưới: đậu phộng, bắp, mè, các loại đậu, dưa hấu, bí, khổ qua và rau ăn lá. Những cây này cho thu hoạch nhanh trong vài tháng, hợp với đất nhẹ, và có thị trường gần nhờ vị trí sát TP Hồ Chí Minh.
Bài này đi qua từng nhóm cây theo góc người trồng: mùa nào trồng gì, điều kiện đất nước, bán đi đâu theo lệ thường, những khó khăn hay gặp và cách làm rau an toàn. Không có con số giá hay sản lượng, vì những con số ấy thay đổi theo mùa và cần nguồn thống kê chính thức.
Vì sao rau màu phát triển ở đây
Rau màu cần ba thứ: đất dễ làm, nước tưới và thị trường. Trảng Bàng có đủ cả ba ở mức vừa phải. Đất xám nhẹ, tơi, dễ lên luống, thoát nước nhanh nên ít úng; nhược điểm nghèo dinh dưỡng được bù bằng phân hữu cơ. Nước có từ kênh Đông Dầu Tiếng, sông rạch hoặc giếng khoan.
Thị trường là lợi thế lớn nhất. Từ Trảng Bàng, rau có thể tới các chợ đầu mối của TP Hồ Chí Minh trong vài giờ, tới các chợ trong vùng ngay trong buổi sáng. Thêm vào đó, dân số tăng nhanh quanh các khu công nghiệp tạo ra nhu cầu rau tươi tại chỗ cho chợ, bếp ăn tập thể, quán cơm.
Rau màu cũng hợp với những thửa đất nhỏ còn lại sau khi đất bị chia cắt bởi nhà cửa, đường sá. Một hộ có vài sào đất, một cái giếng và hai người làm có thể trồng rau quanh năm, quay vòng nhanh, thu tiền đều hơn so với cây trồng dài ngày.
Các nhóm cây ngắn ngày thường gặp
Đậu phộng. Tây Ninh từ lâu được biết tới với đậu phộng, và Trảng Bàng cũng có trồng. Đậu phộng hợp đất xám tơi xốp vì tia quả phải đâm xuống đất mới hình thành củ. Cây họ đậu còn giúp đất có thêm đạm, nên hay được luân canh với mì, lúa.
Bắp. Gồm bắp nếp, bắp ngọt ăn tươi bán chợ và bắp lai lấy hạt làm thức ăn chăn nuôi. Bắp cần đất đủ phân và nước, thời gian từ gieo tới thu hoạch bắp tươi khá ngắn.
Mè và các loại đậu. Mè, đậu xanh, đậu đen chịu hạn khá, thường trồng vụ ngắn đầu hoặc cuối mùa mưa, xen giữa các vụ chính.
Dưa hấu, bí, khổ qua, dưa leo. Nhóm cây dây leo hoặc bò, cần đất thoát nước tốt, nắng nhiều. Dưa hấu thường được trồng để kịp bán dịp Tết khi thời tiết mùa khô thuận lợi.
Rau ăn lá. Rau muống, cải, mồng tơi, rau dền, xà lách, các loại rau thơm. Vòng đời ngắn, thu hoạch liên tục, cần tưới đều và chăm sóc kỹ.
Mùa nào trồng gì
Mùa khô là mùa thuận lợi cho phần lớn rau màu nếu có nước: nắng nhiều, ít sâu bệnh do mưa, rau đẹp, củ quả chắc. Đây là mùa của dưa hấu, bí, đậu phộng vụ khô, rau ăn lá. Nhưng chi phí tưới cao, và cuối mùa khô nước có thể khan.
Đầu mùa mưa là lúc gieo các cây trồng cạn nhờ nước trời: đậu phộng, bắp, mè, đậu. Đất ẩm giúp hạt nảy mầm tốt mà không cần tưới nhiều. Giữa mùa mưa, rau ăn lá dễ bị dập, úng, sâu bệnh, nên nhiều hộ thu hẹp diện tích hoặc làm nhà lưới, mái che đơn giản.
Lịch cụ thể của từng nhà còn tuỳ chân đất, nguồn nước và kinh nghiệm. Người mới bắt đầu nên hỏi hàng xóm đang trồng thành công, hỏi cán bộ khuyến nông, và bắt đầu với diện tích nhỏ để học trước khi mở rộng.
Rau đi về đâu
Theo lệ thường của vùng ven đô, rau màu ở Trảng Bàng đi theo ba ngả. Ngả thứ nhất là bán cho thương lái tại ruộng: thương lái đến tận nơi, thu gom, chở lên các chợ đầu mối hoặc chợ lớn. Ngả thứ hai là nông dân tự chở ra chợ địa phương bán sỉ, bán lẻ vào sáng sớm. Ngả thứ ba là bán theo hợp đồng cho bếp ăn, cửa hàng, hợp tác xã.
Bán cho thương lái tiện, không mất công, nhưng giá phụ thuộc thị trường từng ngày, và người trồng ít quyền thương lượng. Tự bán ở chợ được giá tốt hơn nhưng tốn công, chỉ hợp với sản lượng nhỏ. Bán theo hợp đồng ổn định hơn nhưng đòi hỏi đúng tiêu chuẩn, đủ số lượng, giao hàng đều.
Một xu hướng đáng chú ý là các tổ hợp tác, hợp tác xã rau an toàn ở nhiều nơi của Tây Ninh, nhằm gom sản lượng, chuẩn hoá quy trình và tìm đầu ra ổn định. Ai muốn tham gia nên hỏi chính quyền xã và ngành nông nghiệp về các mô hình đang hoạt động trong khu vực.
Làm rau an toàn: không chỉ là khẩu hiệu
Rau ăn lá thường được ăn sống hoặc nấu sơ, nên dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh là mối lo thật. Người trồng có trách nhiệm với sức khoẻ của người ăn, và cũng là người tiếp xúc trực tiếp với hoá chất nhiều nhất.
Các nguyên tắc cơ bản: dùng thuốc trong danh mục được phép, đúng liều, đúng cách; tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch ghi trên nhãn thuốc; không dùng nước thải chưa xử lý để tưới; dùng phân chuồng đã ủ hoai, không dùng phân tươi; mang đồ bảo hộ khi phun thuốc; thu gom bao bì thuốc vào nơi quy định, không vứt xuống kênh, mương.
Các tiêu chuẩn như VietGAP đặt ra quy trình ghi chép, kiểm soát đầu vào, kiểm tra mẫu. Đạt chứng nhận giúp dễ bán vào siêu thị, bếp ăn, nhưng đòi hỏi đầu tư và kỷ luật. Thông tin về điều kiện, hỗ trợ chứng nhận nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương.
Những khó khăn người trồng rau hay gặp
Rau màu quay vòng nhanh nhưng rủi ro cũng cao. Những chuyện thường nghe ở các vườn rau vùng ven đô:
- Giá lên xuống thất thường: nhiều người cùng trồng một loại khi thấy giá cao, đến lúc thu hoạch thì giá rớt.
- Thời tiết: mưa lớn đầu mùa làm dập rau, úng luống; nắng gắt cuối mùa khô làm rau héo, tốn nước.
- Sâu bệnh: sâu tơ, bọ nhảy, bệnh thối nhũn; dùng thuốc nhiều thì tốn kém và mất an toàn.
- Đất bị thu hẹp: vườn rau bị nhà cửa bao quanh, khó tưới, khó phun thuốc mà không ảnh hưởng hàng xóm.
- Thiếu người làm: con cái đi làm công nhân, người trồng rau chủ yếu là người lớn tuổi.
- Nước tưới: kênh ngưng cấp, giếng cạn cuối mùa khô, nước kênh có thể lẫn nước thải ở khu đông dân.
Không có cách nào xoá hết rủi ro, nhưng trồng xen nhiều loại, tránh chạy theo một loại đang sốt giá, ghi chép chi phí và bán hàng, và giữ quan hệ với vài mối thu mua ổn định là những cách người lâu năm hay dùng.
Cây ăn trái và vườn tạp
Bên cạnh rau màu, nhiều nhà ở Trảng Bàng có vườn tạp quanh nhà: xoài, mít, ổi, chuối, đu đủ, mãng cầu ta, dừa và các cây cho đọt non. Vườn tạp ít khi là nguồn thu chính, nhưng cung cấp trái cây cho gia đình, một ít bán chợ, và giữ bóng mát cho nhà.
Một số hộ chuyển đất rẫy sang trồng cây ăn trái chuyên canh khi có vốn và nước. Cây ăn trái lâu năm cần thời gian kiến thiết vài năm mới cho thu hoạch, đòi hỏi tính toán kỹ hơn rau màu. Với đất xám, cần chú ý bồi bổ hữu cơ, tưới đều, và chọn giống phù hợp với khí hậu nắng nóng mùa khô.
Các loại cây cho đọt non, lá non được dùng làm rau ăn kèm trong các món cuốn của vùng là một chuyện thú vị riêng; phần đó thuộc mục ẩm thực của trang.
Đậu phộng: từ ruộng tới sân phơi
Đậu phộng là cây có vòng đời ngắn nhưng nhiều công đoạn. Sau khi gieo, cây mọc, ra hoa vàng nhỏ; sau khi hoa thụ phấn, cuống hoa dài ra thành "tia", đâm xuống đất và phình thành quả trong lòng đất. Vì thế đất phải tơi, không đóng váng, để tia dễ đâm xuống. Đất xám nhẹ ở Trảng Bàng hợp với đặc điểm này.
Đến khi thu hoạch, người ta nhổ cả cây, giũ đất, rồi bứt quả ra khỏi rễ, bằng tay hoặc bằng máy tuốt. Quả tươi có thể bán luôn cho thương lái để luộc, hoặc phơi khô trên sân để bán đậu khô, làm giống, ép dầu. Thân lá đậu phộng sau thu hoạch là thức ăn tốt cho bò và là phân xanh cho đất.
Đậu phộng phơi khô phải bảo quản nơi khô ráo, thoáng; đậu bị ẩm dễ mốc, và một số loại nấm mốc trên đậu sinh độc tố có hại cho sức khoẻ. Không ăn, không bán đậu đã mốc, đổi màu, có mùi lạ. Đây là lời dặn chung cho mọi nông sản hạt phơi khô ở vùng khí hậu nóng ẩm, và càng quan trọng trong những tuần mưa trái mùa khi đậu khó phơi.
Nhà lưới, mái che và tưới nhỏ giọt
Để giảm rủi ro mùa mưa và tiết kiệm nước mùa khô, một số hộ trồng rau đầu tư nhà lưới, mái che đơn giản và hệ thống tưới nhỏ giọt, phun sương. Nhà lưới giúp giảm sâu hại, che bớt mưa to làm dập lá; mái che bằng màng nhựa giúp rau ăn lá không bị úng khi mưa liên tục.
Đầu tư ban đầu không nhỏ so với thu nhập của nông hộ, và cần thời gian để thu hồi. Vì thế cách làm hợp lý là bắt đầu với một phần diện tích, trồng loại rau có giá trị cao hơn hoặc có đầu ra ổn định, rồi mở rộng khi đã quen kỹ thuật và tính được hiệu quả. Một số chương trình hỗ trợ nông nghiệp công nghệ cao có thể có ưu đãi; nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương.
Nhà lưới cũng cần bảo trì: lưới rách phải vá, màng nhựa lão hoá dưới nắng phải thay, giông lốc mùa mưa có thể làm sập khung nếu không chằng chống kỹ. Người làm nên tính cả những chi phí này khi so sánh với cách trồng ngoài trời. Ví dụ giả định: nếu nhà lưới giúp giảm một nửa số lần phun thuốc và giữ được rau qua những tuần mưa dầm, khoản tiết kiệm đó cộng với giá bán tốt hơn mùa mưa mới là con số để so với chi phí khấu hao khung, lưới.
Câu hỏi thường gặp
Đậu phộng Trảng Bàng trồng mùa nào?
Đậu phộng thường được trồng vào đầu mùa mưa nhờ nước trời, hoặc vụ mùa khô nếu có tưới. Thời gian từ gieo tới thu hoạch khoảng ba tháng hoặc hơn tuỳ giống. Lịch cụ thể nên hỏi người trồng lâu năm và cán bộ khuyến nông địa phương.
Đất xám có trồng rau ăn lá được không?
Được, với điều kiện bón nhiều phân hữu cơ để đất giữ nước và dinh dưỡng, và tưới đều vì đất thấm nhanh. Nhiều vườn rau ven đô trên đất xám vẫn cho năng suất ổn. Tưới phun mưa hoặc nhỏ giọt giúp tiết kiệm nước hơn tưới tràn.
Muốn trồng rau đạt VietGAP phải làm gì?
Cần áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn: kiểm soát đất, nước, phân bón, thuốc; ghi chép nhật ký sản xuất; được tổ chức chứng nhận đánh giá. Cơ quan nông nghiệp địa phương có thể hướng dẫn và cho biết các chương trình hỗ trợ nếu có.
Có nên trồng dưa hấu bán Tết ở Trảng Bàng?
Mùa khô cuối năm có nắng nhiều, thuận lợi cho dưa hấu, nên nhiều nơi trồng để bán dịp Tết. Rủi ro là giá biến động mạnh và thời tiết bất thường. Người mới nên bắt đầu diện tích nhỏ, hỏi kỹ kinh nghiệm và tìm đầu ra trước khi trồng.
Dùng nước kênh tưới rau ăn sống có an toàn không?
Tuỳ chất lượng nước kênh tại khu vực. Ở nơi kênh chảy qua khu dân cư, khu sản xuất, nước có thể lẫn nước thải. Nên hỏi cán bộ nông nghiệp về chất lượng nước, ưu tiên nước giếng đã kiểm tra cho rau ăn sống, và không dùng nước thải chưa xử lý.