Nhà máy sợi và dệt nhuộm là nhóm ngành lớn trong các khu công nghiệp Trảng Bàng, đặc biệt ở khu vực An Hòa cũ và An Tịnh. Máy chạy liên tục nên thường làm ba ca; môi trường làm việc có bụi bông, tiếng ồn lớn, nhiệt độ và độ ẩm cao ở một số khâu, và hoá chất ở khâu nhuộm, hoàn tất. Người lao động có quyền được trang bị bảo hộ, được biết các yếu tố nguy hiểm và được khám sức khoẻ định kỳ.
Bài này mô tả công việc ở các khâu chính, những rủi ro sức khoẻ thường gặp theo nguyên tắc chung của an toàn lao động, cách tự bảo vệ, và nơi để hỏi khi thấy điều kiện làm việc không đảm bảo. Thông tin y tế ở đây chỉ mang tính tham khảo; khi có triệu chứng, hãy đi khám bác sĩ.
Từ bông xơ đến cuộn vải: các khâu trong nhà máy
Nhà máy sợi biến bông hoặc xơ tổng hợp thành sợi qua các khâu: xé, trộn, chải, ghép, kéo sợi thô, kéo sợi con, đánh ống. Mỗi khâu có hàng dài máy, công nhân đứng máy để nối sợi đứt, thay ống, theo dõi máy, lau dọn. Công việc đòi hỏi đi lại nhiều giữa các máy, mắt nhanh, tay nhanh.
Nhà máy dệt dùng sợi để dệt thành vải trên máy dệt thoi hoặc dệt kim. Công nhân theo dõi máy, xử lý sợi đứt, thay trục. Tiếng ồn ở xưởng dệt thường rất lớn. Sau dệt là nhuộm và hoàn tất: vải được tẩy, nhuộm màu, xử lý hoàn tất trong các máy lớn có dùng hoá chất, nhiệt và nước.
Người mới vào thường bắt đầu ở các khâu phụ như đánh ống, vận chuyển, đóng gói, rồi được đào tạo đứng máy. Ở khâu nhuộm, vị trí pha hoá chất, vận hành máy nhuộm thường cần người được đào tạo kỹ hơn.
Những rủi ro chính trong môi trường làm việc
Bụi bông, bụi xơ. Ở các khâu xé, chải, kéo sợi, bụi bông bay trong không khí. Hít bụi lâu năm mà không có bảo hộ có thể ảnh hưởng đường hô hấp; bệnh bụi phổi bông là một bệnh nghề nghiệp được nhắc đến trong ngành.
Tiếng ồn. Máy sợi, máy dệt chạy đồng loạt tạo tiếng ồn lớn. Tiếp xúc lâu với tiếng ồn vượt ngưỡng cho phép có thể làm giảm thính lực dần dần, và điếc nghề nghiệp cũng là một bệnh nghề nghiệp.
Nhiệt độ và độ ẩm. Một số khâu cần giữ độ ẩm cao cho sợi, khâu nhuộm có hơi nóng. Làm việc lâu trong môi trường nóng ẩm dễ mất nước, mệt mỏi.
Hoá chất. Khâu nhuộm và hoàn tất dùng thuốc nhuộm, chất trợ, chất tẩy. Tiếp xúc không đúng cách có thể gây kích ứng da, mắt, đường hô hấp.
Máy móc chuyển động. Trục quay, băng chuyền, dao cắt có thể gây tai nạn nếu tóc dài, quần áo rộng, trang sức bị cuốn vào, hoặc khi sửa máy mà không tắt máy.
Cháy nổ. Bông xơ, bụi vải dễ cháy. Nhà máy sợi, dệt luôn phải coi trọng phòng cháy chữa cháy, giữ lối thoát hiểm thông thoáng.
Đồ bảo hộ và cách dùng cho đúng
Theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động, doanh nghiệp phải trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với công việc và hướng dẫn người lao động sử dụng. Trong nhà máy sợi, dệt, đồ bảo hộ thường gồm khẩu trang chống bụi, nút tai hoặc chụp tai chống ồn, mũ trùm tóc, quần áo gọn. Ở khâu nhuộm có thêm găng tay chịu hoá chất, kính bảo hộ, ủng, tạp dề.
Nhiều người không đeo đồ bảo hộ vì nóng, vướng, khó nói chuyện. Đó là thói quen có hại về lâu dài, vì những tổn thương như giảm thính lực hay bệnh phổi do bụi tiến triển âm thầm, khi thấy rõ thì đã khó hồi phục. Đeo nút tai đúng cách, khẩu trang khít mũi là việc nhỏ nhưng bảo vệ bạn nhiều năm sau.
Nếu đồ bảo hộ được cấp không đủ, đã hỏng, hoặc không phù hợp (khẩu trang vải mỏng ở khâu nhiều bụi, găng tay thủng ở khâu hoá chất), hãy báo với tổ trưởng, bộ phận an toàn hoặc công đoàn. Đó là quyền của bạn, không phải xin xỏ.
Khám sức khoẻ định kỳ và bệnh nghề nghiệp
Doanh nghiệp có trách nhiệm tổ chức khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động, và với những người làm nghề có yếu tố nguy hiểm, độc hại, việc khám thường có thêm các chỉ tiêu riêng, như đo thính lực với người làm nơi ồn, chụp X-quang phổi với người làm nơi bụi. Kết quả khám nên được thông báo cho người lao động.
Bệnh nghề nghiệp là bệnh phát sinh do điều kiện lao động có hại. Danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội do Bộ Y tế ban hành, trong đó có các bệnh liên quan bụi, tiếng ồn, hoá chất. Người bị bệnh nghề nghiệp có quyền được giám định và hưởng chế độ theo quy định.
Nếu bạn làm ở xưởng ồn nhiều năm và thấy nghe kém dần, hoặc làm nơi bụi và bị ho, khó thở kéo dài, đừng chủ quan. Đi khám ở cơ sở y tế, nói rõ công việc, và hỏi công đoàn, cơ quan bảo hiểm xã hội về thủ tục giám định nếu cần. Hồ sơ khám định kỳ những năm trước là bằng chứng quan trọng, nên giữ lại.
Quan trắc môi trường lao động: biết để hỏi
Các doanh nghiệp có yếu tố nguy hiểm, có hại phải định kỳ đo đạc, đánh giá môi trường lao động như nồng độ bụi, mức tiếng ồn, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, hoá chất trong không khí. Việc này gọi là quan trắc môi trường lao động, do tổ chức đủ điều kiện thực hiện, và kết quả dùng để doanh nghiệp cải thiện điều kiện làm việc.
Người lao động không cần biết kỹ thuật đo, nhưng nên biết rằng có việc này và có quyền được biết kết quả liên quan đến nơi mình làm. Công đoàn cơ sở thường được tham gia, giám sát việc thực hiện. Nếu bạn thấy xưởng mình bụi, ồn, nóng bất thường, có thể hỏi công đoàn xem lần quan trắc gần nhất có kết quả thế nào.
Ở cấp tỉnh, cơ quan quản lý lao động có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra việc chấp hành quy định an toàn, vệ sinh lao động. Phản ánh qua công đoàn hoặc trực tiếp với cơ quan này là kênh chính thức khi điều kiện làm việc không đảm bảo và doanh nghiệp không khắc phục.
Tự bảo vệ mình mỗi ngày trong xưởng
Ngoài trách nhiệm của doanh nghiệp, những thói quen sau giúp bạn giảm rủi ro:
- Đeo đầy đủ khẩu trang, nút tai, găng tay theo vị trí, kể cả khi thấy vướng.
- Buộc gọn tóc, không đeo trang sức, không mặc áo rộng gần máy quay.
- Không tự sửa máy khi máy đang chạy; báo thợ máy và chờ tắt máy, ngắt điện theo quy trình.
- Uống nước đều trong ca, nhất là ở xưởng nóng ẩm; nghỉ đúng giờ nghỉ.
- Rửa tay, mặt trước khi ăn; thay quần áo làm việc trước khi về nhà, không mang bụi, hoá chất về phòng trọ.
- Biết vị trí bình chữa cháy, lối thoát hiểm của khu mình làm; tham gia buổi diễn tập phòng cháy.
- Ghi lại các triệu chứng bất thường (ho, ngứa, ù tai) và đi khám sớm.
Những thói quen này rẻ, đơn giản, và có ý nghĩa nhất sau mười, hai mươi năm làm nghề.
Cơ hội học nghề và lên vị trí trong ngành sợi, dệt
Ngành sợi, dệt có nhiều vị trí kỹ thuật cho người muốn học thêm: thợ bảo trì máy, thợ điện, kỹ thuật viên công nghệ sợi, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm màu ở nhà máy nhuộm. Những vị trí này thường ít độc hại hơn đứng máy và thu nhập tốt hơn.
Con đường thường gặp là làm công nhân đứng máy một thời gian, được chọn đi học bảo trì, học kèm thợ cũ, hoặc tự học trung cấp, cao đẳng nghề điện, cơ khí, công nghệ dệt rồi xin chuyển vị trí. Một số doanh nghiệp có chương trình đào tạo nội bộ, hỗ trợ học phí cho người gắn bó lâu.
Với người có bằng hoá, kỹ thuật môi trường, công nghệ dệt, các nhà máy dệt nhuộm còn có nhu cầu ở phòng thí nghiệm, xử lý nước thải, quản lý an toàn. Đây là nhóm việc cho người có chuyên môn, được nhắc thêm trong bài về việc làm cho kỹ sư và nhân viên văn phòng của mục này.
Phòng cháy và thoát hiểm ở xưởng sợi, dệt
Bông, xơ, sợi và bụi vải là vật liệu dễ bắt lửa; xưởng sợi, dệt lại rộng, nhiều máy, nhiều người. Một đốm lửa từ chập điện hay ma sát máy có thể lan nhanh. Vì vậy phòng cháy chữa cháy ở các nhà máy này luôn được đặt nặng: cấm hút thuốc trong xưởng, vệ sinh bụi bông thường xuyên, kiểm tra hệ thống điện, trang bị bình chữa cháy, hệ thống báo cháy và lối thoát hiểm.
Phần của người lao động là nắm rõ ba điều: bình chữa cháy gần chỗ mình làm nằm đâu và dùng thế nào, lối thoát hiểm gần nhất ở đâu, và điểm tập trung khi có báo động. Tham gia nghiêm túc các buổi diễn tập, đừng coi là thủ tục.
Nếu thấy lối thoát hiểm bị chắn bởi hàng hoá, cửa thoát hiểm bị khoá, bình chữa cháy hết hạn, hãy báo ngay với bộ phận an toàn hoặc công đoàn. Đó là những thứ chỉ thấy cần khi đã quá muộn.
Khi xảy ra tai nạn lao động: làm gì
Dù cẩn thận đến đâu, tai nạn vẫn có thể xảy ra. Nắm trình tự chung giúp bạn bảo vệ người bị nạn và quyền lợi sau đó:
- Dừng máy, ngắt nguồn nguy hiểm nếu làm được an toàn; không lao vào khi máy còn chạy hoặc khu vực còn rủi ro.
- Báo ngay cho tổ trưởng, bộ phận an toàn, y tế của nhà máy; gọi cấp cứu nếu thương tích nặng.
- Sơ cứu theo hướng dẫn của người được huấn luyện; không tự ý di chuyển người bị nạn khi nghi chấn thương cột sống.
- Giữ hiện trường theo yêu cầu để điều tra nguyên nhân, trừ khi cần cứu người.
- Lưu giấy tờ: hồ sơ cấp cứu, điều trị, biên bản tai nạn. Đây là căn cứ để hưởng chế độ.
- Hỏi về chế độ: theo quy định, người bị tai nạn lao động được doanh nghiệp chi trả một số khoản và được hưởng chế độ từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp nếu đủ điều kiện. Hỏi công đoàn và cơ quan bảo hiểm xã hội để biết cụ thể.
Tai nạn trên đường đi làm, về nhà trong khoảng thời gian và tuyến đường hợp lý cũng có thể được xem xét là tai nạn lao động theo quy định; giữ biên bản của công an nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Làm nhà máy sợi lâu năm có bị bệnh phổi không?
Hít bụi bông nhiều năm mà không có bảo hộ đầy đủ có thể ảnh hưởng đường hô hấp, và bệnh bụi phổi bông được xếp là bệnh nghề nghiệp. Đeo khẩu trang đúng cách, khám định kỳ và đi khám ngay khi ho, khó thở kéo dài là cách giảm rủi ro.
Xưởng ồn quá có hại tai không?
Tiếp xúc lâu với tiếng ồn vượt ngưỡng có thể làm giảm thính lực dần dần mà không đau. Đeo nút tai hoặc chụp tai suốt ca, khám thính lực định kỳ. Nếu thấy ù tai, nghe kém, hãy đi khám và báo công đoàn.
Công ty không cấp đủ đồ bảo hộ thì làm sao?
Báo với tổ trưởng, bộ phận an toàn hoặc công đoàn cơ sở. Trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân là trách nhiệm của doanh nghiệp theo quy định an toàn, vệ sinh lao động. Nếu không được giải quyết, có thể phản ánh lên cơ quan quản lý lao động của tỉnh.
Bị kích ứng da khi làm khâu nhuộm có phải bệnh nghề nghiệp không?
Một số bệnh da do tiếp xúc hoá chất nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp, nhưng việc xác định cần giám định y khoa. Đi khám, nói rõ hoá chất bạn tiếp xúc, giữ hồ sơ khám, và hỏi công đoàn về thủ tục nếu cần.
Phụ nữ mang thai có nên làm ở khâu nhuộm không?
Pháp luật lao động có quy định hạn chế lao động nữ mang thai làm một số công việc nặng nhọc, độc hại. Khi mang thai, hãy báo với công ty và hỏi bác sĩ; công ty có trách nhiệm xem xét chuyển sang công việc phù hợp theo quy định.