Phần lớn nước tưới có tổ chức ở vùng Trảng Bàng đến từ hồ Dầu Tiếng qua hệ thống kênh Đông: kênh chính dẫn nước từ hồ về phía nam, qua địa bàn Trảng Bàng rồi tiếp tục về phía Củ Chi, từ đó chia ra các kênh nhánh nhỏ hơn đưa nước tới từng cánh đồng. Những nơi không có kênh dựa vào nước sông, rạch, ao và giếng khoan.
Bài này giải thích hệ thống thuỷ lợi theo góc người dùng nước: nước từ hồ tới ruộng đi qua những cấp kênh nào, vì sao có lúc kênh có nước, có lúc cạn, ai quản lý, và người làm nông nên làm gì để dùng nước hiệu quả. Tên kênh nhánh, lịch cấp nước cụ thể từng mùa nên hỏi đơn vị quản lý thuỷ lợi và chính quyền xã.
Hồ Dầu Tiếng: nguồn nước phía bắc
Hồ Dầu Tiếng được xây dựng trên sông Sài Gòn, hoàn thành vào giữa thập niên 1980, là một trong những công trình thuỷ lợi lớn nhất cả nước. Hồ tích nước mùa mưa để cấp cho mùa khô, phục vụ tưới cho vùng nông nghiệp rộng lớn của Tây Ninh cũ và vùng Củ Chi, đồng thời bổ sung nước cho hạ lưu sông Sài Gòn. Sau này hồ còn được nối với hồ Phước Hoà trên sông Bé để tăng nguồn nước.
Từ hồ, nước được đưa đi qua hai hệ thống kênh chính: kênh Tây cấp nước cho vùng phía tây Tây Ninh cũ, và kênh Đông chạy về phía nam, phía đông nam, qua vùng Trảng Bàng rồi sang Củ Chi. Cả hai hệ thống đều có nhiều cấp kênh nhánh, cống điều tiết, công trình vượt đường.
Với người Trảng Bàng, kênh Đông là mạch nước chính. Nhiều người lớn tuổi còn nhớ thời trước khi có kênh, ruộng chỉ làm được một vụ lúa nhờ mưa, mùa khô đồng ruộng khô nứt. Khi có nước kênh, nhiều chân ruộng làm được hai, ba vụ, rau màu mùa khô phát triển.
Từ hồ tới ruộng: các cấp kênh
Một hệ thống thuỷ lợi lớn thường chia thành nhiều cấp, mỗi cấp do một đơn vị khác nhau quản lý. Mô tả chung:
- Kênh chính: rộng, thường có bờ bê tông, dẫn nước từ đầu mối (hồ) đi xa; do đơn vị quản lý khai thác thuỷ lợi cấp trên vận hành.
- Kênh cấp 1, cấp 2: tách ra từ kênh chính qua cống điều tiết, đưa nước vào từng vùng; thường được đặt tên theo ký hiệu chữ và số.
- Kênh cấp 3, kênh nội đồng: mương nhỏ dẫn nước tới từng cánh đồng; thường do tổ chức thuỷ lợi cơ sở hoặc tổ hợp tác dùng nước của nông dân quản lý.
- Bờ ruộng, rãnh: phần cuối cùng, do từng hộ nông dân tự làm và giữ.
- Kênh tiêu: dẫn nước thừa ra khỏi đồng ruộng về sông, rạch khi mưa nhiều.
Hiểu các cấp kênh giúp biết hỏi ai khi có chuyện. Kênh chính cạn là chuyện lịch cấp nước của hệ thống; kênh nội đồng tắc là chuyện của tổ dùng nước tại chỗ; bờ ruộng rò rỉ là chuyện của từng nhà.
Lịch nước: vì sao kênh có lúc đầy, lúc cạn
Nhiều người mới tới thấy lạ khi kênh lúc đầy ắp nước, lúc lại cạn trơ đáy. Đó thường không phải sự cố mà là lịch vận hành. Đơn vị quản lý điều tiết nước theo mùa vụ: những đợt cấp nước tập trung vào lúc làm đất, xuống giống, giai đoạn cây cần nước; giữa các đợt có thể giảm hoặc ngưng để tiết kiệm nước hồ.
Ngoài ra, mỗi năm thường có thời gian ngưng cấp nước để nạo vét, sửa chữa kênh, cống. Thời gian này thường rơi vào mùa mưa hoặc khoảng giữa các vụ, được thông báo trước cho các địa phương. Người làm nông nên nắm lịch này để sắp xếp vụ mùa, chuẩn bị nguồn nước dự phòng.
Những năm hồ Dầu Tiếng tích được ít nước do mùa mưa yếu, lượng nước cấp trong mùa khô có thể bị hạn chế, ưu tiên cho sinh hoạt và cây trồng quan trọng. Khi đó, chính quyền và đơn vị thuỷ lợi thường khuyến cáo giảm diện tích lúa, chuyển sang cây cần ít nước. Theo dõi thông báo đầu mùa khô là việc nên làm.
Giếng khoan và nguồn nước ngoài kênh
Giếng khoan phổ biến ở vùng không có kênh. Trên đất xám, nhiều hộ khoan giếng để tưới rau màu, cây ăn trái, đặc biệt ở vùng xa kênh. Giếng giúp chủ động nước nhưng tốn điện và tiền đầu tư.
Nước ngầm không phải vô tận. Khai thác nước ngầm quá mức có thể làm mực nước hạ, giếng nông cạn vào cuối mùa khô. Việc khoan giếng với quy mô lớn thường phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định về tài nguyên nước; hỏi chính quyền xã trước khi khoan.
Ao trữ nước. Một số nông hộ đào ao để trữ nước mưa và nước kênh dùng dần cho mùa khô. Ao vừa trữ nước vừa nuôi cá, nhưng chiếm đất và cần giữ bờ, chống thấm.
Nước sông, rạch. Ruộng ven sông Vàm Cỏ Đông, sông Sài Gòn và các rạch có thể lấy nước tự nhiên, nhưng phụ thuộc con nước và chất lượng nước sông.
Tưới tiết kiệm trên đất thấm nhanh
Đất xám thấm nước nhanh, nên tưới tràn kiểu cho nước chảy ngập ruộng rất tốn nước với cây trồng cạn: phần lớn nước thấm xuống sâu mà rễ không dùng tới. Vì vậy, các phương pháp tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa, tưới rãnh có kiểm soát ngày càng được quan tâm ở vùng trồng rau màu, cây ăn trái.
Tưới nhỏ giọt đưa nước tới gốc cây qua ống có lỗ nhỏ, giảm bốc hơi và cỏ dại, có thể kết hợp bón phân hoà tan. Tưới phun mưa hợp với rau ăn lá trên diện tích vừa. Chi phí đầu tư ban đầu là rào cản, nhưng tiết kiệm nước, điện bơm và công tưới về lâu dài. Một số chương trình hỗ trợ nông nghiệp có thể có ưu đãi cho tưới tiết kiệm; nên hỏi cán bộ khuyến nông.
Với lúa nước, kỹ thuật tưới ướt khô xen kẽ (không giữ ngập liên tục mà để ruộng khô se rồi mới cho nước vào lại ở một số giai đoạn) được khuyến cáo ở nhiều nơi để tiết kiệm nước. Áp dụng cụ thể nên theo hướng dẫn kỹ thuật cho từng giống, từng vụ.
Giữ kênh: việc chung của cả cánh đồng
Một hệ thống kênh chỉ chạy tốt khi được giữ gìn. Rác thải, bao bì thuốc bảo vệ thực vật, lục bình, cỏ dại làm tắc kênh nội đồng; việc lấn chiếm bờ kênh, xây dựng sát kênh làm hẹp dòng chảy; việc tự ý đào bờ, đặt máy bơm lấy nước sai chỗ làm mất cân bằng nước giữa các thửa ruộng.
Ở nhiều nơi, nông dân cùng một khu ruộng lập tổ dùng nước, góp công nạo vét kênh nội đồng trước vụ, phân lịch lấy nước cho từng nhóm. Cách tổ chức này giảm tranh chấp nước, nhất là vào mùa khô khi nước khan.
Với người dân sống cạnh kênh, đặc biệt ở các khu dân cư mới, việc không xả rác, nước thải sinh hoạt xuống kênh là trách nhiệm cơ bản. Kênh thuỷ lợi dẫn nước tưới cho ruộng của nhiều người ở hạ nguồn; xả rác xuống kênh là đẩy rác sang ruộng nhà khác. Trẻ em cũng không nên tắm, chơi gần kênh chính vì nước sâu, chảy mạnh và bờ bê tông trơn.
Thuỷ lợi trước làn sóng đô thị hoá
Khi đất nông nghiệp ở Trảng Bàng chuyển dần thành khu công nghiệp, khu dân cư, hệ thống kênh cũng phải thích nghi. Có đoạn kênh nội đồng bị lấp vì không còn ruộng để tưới; có đoạn kênh tiêu trở thành nơi nhận nước mưa, nước thải từ khu dân cư. Việc phân định kênh nào giữ cho tưới, kênh nào chuyển sang thoát nước đô thị là bài toán của quy hoạch.
Với người làm nông còn lại, điều này có nghĩa là phải chú ý hơn tới chất lượng nước kênh. Nước tưới lấy từ kênh đi qua khu dân cư có thể lẫn nước thải. Hỏi cán bộ nông nghiệp về chất lượng nước tại khu vực mình trước khi dùng tưới cho rau ăn sống là việc cẩn trọng nên làm.
Ngược lại, các khu công nghiệp và khu dân cư mới cũng cần hệ thống tiêu thoát nước tốt, và nhiều khi kênh cũ là đường thoát tự nhiên. Khi một cánh đồng bị bao quanh bởi nhà xưởng, nước mưa từ mái và sân bê tông đổ dồn vào kênh nhanh hơn trước, có thể gây ngập cục bộ cho ruộng còn lại. Người làm nông ở vùng giáp ranh nên báo chính quyền khi thấy kênh bị lấp, bị thu hẹp làm nước không thoát được.
Một ngày tưới của nông hộ trồng rau mùa khô
Để hình dung thuỷ lợi ảnh hưởng tới đời sống ra sao, thử theo một nông hộ trồng rau ăn lá trên đất xám gần kênh nhánh (ví dụ giả định, ghép từ cách làm phổ biến). Từ sáng sớm, khi trời còn mát, chủ nhà ra đồng mở máy bơm hút nước từ mương nội đồng hoặc từ giếng, tưới phun cho các luống rau. Tưới lúc sáng sớm giúp lá khô trước khi nắng gắt, ít bệnh hơn.
Buổi trưa nghỉ, buổi chiều tưới thêm một lần nữa nếu trời quá nóng. Những ngày kênh có nước, nhà nông tranh thủ bơm đầy ao trữ để dùng cho những ngày kênh ngưng cấp. Ngày kênh cạn, máy bơm chuyển sang giếng khoan, tốn điện hơn. Chi phí điện, xăng dầu cho bơm nước là một khoản đáng kể trong giá thành rau mùa khô.
Qua một mùa khô, người trồng rau học được cách tính toán: trồng loại rau nào lúc nào, bao nhiêu luống thì đủ nước, khi nào nên nghỉ vụ. Câu chuyện nhỏ ấy cho thấy thuỷ lợi không chỉ là kênh mương lớn mà là phép tính hằng ngày của từng nhà.
Mùa mưa: khi kênh làm nhiệm vụ tiêu nước
Thuỷ lợi không chỉ là đưa nước tới mà còn là đưa nước đi. Mùa mưa, nhất là những đợt mưa lớn kéo dài, ruộng trũng có thể ngập, cây trồng cạn bị úng rễ. Lúc đó, hệ thống kênh tiêu, rạch tự nhiên, cống thoát giữ vai trò dẫn nước thừa ra sông Vàm Cỏ Đông hay sông Sài Gòn.
Nếu kênh tiêu bị bồi lắng, lấn chiếm hoặc bị lấp, nước không thoát kịp, ruộng ngập lâu hơn, lúa đổ, rau thối. Vì thế, việc nạo vét kênh tiêu trước mùa mưa quan trọng không kém nạo vét kênh dẫn trước mùa khô. Nông dân trong cùng một khu ruộng thường phải thống nhất với nhau mở bờ, mở cống theo thứ tự để nước thoát mà không đổ dồn sang ruộng nhà khác.
Ở các vùng giáp sông, việc tiêu nước còn phụ thuộc con nước: chỉ tháo được khi nước sông ròng thấp hơn nước trong ruộng. Những ngày triều cường kết hợp mưa lớn, nước khó thoát, nông dân phải chờ con nước xuống mới mở cống.
Câu hỏi thường gặp
Kênh Đông Dầu Tiếng chạy qua những đâu của Trảng Bàng?
Theo sơ đồ chung, kênh chính Đông dẫn nước từ hồ Dầu Tiếng về phía nam, qua địa bàn Trảng Bàng cũ rồi tiếp tục sang Củ Chi. Tuyến cụ thể và các kênh nhánh qua từng xã, phường nên xem bản đồ thuỷ lợi của đơn vị quản lý hoặc hỏi chính quyền địa phương.
Ai quản lý kênh thuỷ lợi Dầu Tiếng?
Hệ thống kênh chính và công trình đầu mối do đơn vị chuyên trách quản lý khai thác công trình thuỷ lợi Dầu Tiếng vận hành. Kênh cấp thấp và nội đồng giao cho địa phương, tổ chức thuỷ lợi cơ sở hoặc tổ dùng nước. Khi có vấn đề, nên báo chính quyền xã để được chuyển đúng nơi.
Nông dân có phải trả tiền nước tưới không?
Chính sách về giá, phí dịch vụ thuỷ lợi và hỗ trợ cho nông dân thay đổi theo thời kỳ và theo quy định của nhà nước, của tỉnh. Nên hỏi đơn vị quản lý thuỷ lợi hoặc chính quyền xã về chính sách hiện hành áp dụng cho diện tích của mình.
Khoan giếng tưới có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và vị trí, việc khoan giếng khai thác nước ngầm có thể chỉ cần đăng ký hoặc phải xin giấy phép theo quy định về tài nguyên nước. Giếng gia đình quy mô nhỏ thường thủ tục đơn giản hơn. Trước khi khoan, nên hỏi bộ phận tài nguyên môi trường của xã, phường.
Mùa khô năm nào cũng có nước kênh không?
Phần lớn các năm, hệ thống cấp nước theo lịch mùa vụ. Những năm hồ Dầu Tiếng tích nước kém do mùa mưa yếu, nước cấp mùa khô có thể bị hạn chế. Đầu mùa khô, đơn vị quản lý và địa phương thường ra thông báo kế hoạch cấp nước; nông dân nên theo dõi để sắp xếp vụ mùa.