Tư liệu về lịch sử Trảng Bàng nằm rải ở nhiều nơi: các sách lịch sử địa phương và địa chí do Tây Ninh và huyện, thị xã cũ biên soạn; kho lưu trữ nhà nước (các Trung tâm Lưu trữ quốc gia giữ hồ sơ thời Nguyễn, Pháp thuộc và chính quyền Sài Gòn); bản đồ, ảnh cũ trong và ngoài nước; hồ sơ di tích; và trí nhớ của người cao tuổi trong làng.
Bài này dành cho người viết bài, sinh viên làm đề tài, gia đình làm gia phả hay người cần tra giấy tờ cũ: tìm ở đâu, tìm bằng cách nào, và đánh giá độ tin cậy của từng loại nguồn ra sao, để khỏi chép lại những thông tin sai đang lan truyền trên mạng.
Các loại nguồn và giá trị của từng loại
Sách lịch sử địa phương, địa chí. Do cơ quan địa phương tổ chức biên soạn, thường có khung thời gian và sự kiện được thẩm định. Mạnh về giai đoạn kháng chiến và sau 1975; giai đoạn trước thường tóm lược. Có thể có cách nhìn thiên về một phía, nên đọc kèm nguồn khác.
Văn bản hành chính các thời kỳ. Châu bản, địa bạ thời Nguyễn; nghị định, công báo thời Pháp; văn bản của chính quyền Sài Gòn; nghị quyết, quyết định sau 1975. Đây là nguồn gốc cho mốc năm, tên đơn vị, ranh giới. Khó tiếp cận hơn nhưng đáng tin nhất cho các câu hỏi hành chính.
Bản đồ cũ. Bản đồ thời Pháp, bản đồ quân sự thời chiến tranh có độ chi tiết cao, ghi tên làng, đường, sông, rạch. Giúp đối chiếu địa danh cũ với vị trí hiện nay. Cần nhớ bản đồ quân sự có thể ghi tên theo cách phiên âm của người nước ngoài.
Ảnh và phim tư liệu. Ảnh báo chí, ảnh của người nước ngoài, ảnh gia đình. Cho thấy cảnh quan, nhà cửa, chợ búa, con đường. Chú thích ảnh đôi khi sai địa danh, nên đối chiếu với chi tiết trong ảnh.
Hồ sơ di tích. Đình, chùa, di tích lịch sử đã được xếp hạng có hồ sơ khoa học ghi niên đại, hiện vật, sự kiện liên quan. Là nguồn tốt về từng công trình.
Gia phả, văn bia, sắc phong. Nguồn tư nhân và cộng đồng, giá trị cao cho lịch sử dòng họ và làng. Cần đọc chữ Hán, chữ Nôm hoặc nhờ người đọc; nên chụp ảnh lưu lại trước khi bản gốc hư hỏng.
Lời kể của người cao tuổi. Sống động, nhiều chi tiết không có trong sách, nhưng dễ lẫn mốc thời gian và cảm xúc. Nên ghi âm, ghi rõ người kể, ngày kể, và đối chiếu với nguồn khác.
Sách và thư viện: bắt đầu từ đâu
Điểm khởi đầu dễ nhất là các công trình lịch sử địa phương của tỉnh Tây Ninh và của huyện, thị xã Trảng Bàng cũ. Những sách này thường được in số lượng hạn chế, phát hành nội bộ hoặc qua các kênh văn hoá địa phương, ít bán ngoài hiệu sách. Thư viện tỉnh, thư viện các trường đại học ở TP Hồ Chí Minh, thư viện của các viện nghiên cứu khoa học xã hội là nơi nên hỏi.
Sách về vùng đất Gia Định – Nam Bộ nói chung cũng có ích cho giai đoạn trước thế kỷ XX, dù Trảng Bàng thường chỉ được nhắc vài dòng. Các bộ địa chí thời Nguyễn đã được dịch, chú giải ra tiếng Việt là nguồn có giá trị cho tên gọi và tổ chức hành chính xưa.
Khi đọc sách, ghi lại đầy đủ tên sách, nhà xuất bản, năm, trang. Thói quen này giúp bạn quay lại kiểm tra và giúp người đọc bài của bạn biết thông tin đến từ đâu. Một bài viết có chú nguồn rõ ràng đáng tin hơn nhiều so với một bài viết chỉ có lời khẳng định.
Kho lưu trữ nhà nước
Việt Nam có các Trung tâm Lưu trữ quốc gia giữ tài liệu theo thời kỳ. Tài liệu thời Nguyễn như châu bản, mộc bản được lưu giữ và một phần đã số hoá. Tài liệu thời Pháp thuộc và thời chính quyền Sài Gòn ở miền Nam phần lớn được lưu tại trung tâm lưu trữ quốc gia đặt ở TP Hồ Chí Minh. Đây là nơi có văn bản gốc về thành lập, đổi tên, chia tách các đơn vị hành chính ở Nam Kỳ.
Muốn khai thác tài liệu lưu trữ, người đọc thường phải làm thủ tục đăng ký, nêu mục đích, và tuân theo quy định về tài liệu được phép đọc, sao chụp. Quy trình cụ thể có thể thay đổi; nên tìm hiểu trên trang thông tin chính thức của cơ quan lưu trữ trước khi đến.
Tài liệu sau 1975 của địa phương (quyết định, nghị quyết, hồ sơ đất đai) được lưu ở lưu trữ cấp tỉnh và các cơ quan chuyên môn. Với hồ sơ đất đai, hộ tịch của gia đình, người có quyền lợi liên quan có thể đề nghị trích lục theo thủ tục; đây là việc thuộc phần thủ tục hành chính, cần kiểm quy định hiện hành.
Bản đồ cũ và ảnh cũ: đọc cảnh quan đã mất
Bản đồ cũ là công cụ tuyệt vời để thấy Trảng Bàng đã thay đổi thế nào. Trên bản đồ thời Pháp hay bản đồ thời chiến tranh, có thể thấy rừng còn ở đâu, ruộng ở đâu, làng nằm dọc đường hay ven sông, con rạch chảy theo hướng nào trước khi bị san lấp, nắn dòng. Đặt cạnh ảnh vệ tinh hiện nay, bạn sẽ thấy rõ nơi nào đã thành khu công nghiệp, khu dân cư.
Nhiều thư viện, viện nghiên cứu trong và ngoài nước đã số hoá bản đồ cũ của Đông Dương, cho phép xem trực tuyến. Khi dùng, chú ý tỷ lệ, năm vẽ và cách ghi địa danh không dấu. Một số tên làng trên bản đồ cũ không còn trong cách gọi hiện nay, phải đối chiếu qua nhiều lớp tư liệu mới xác định được.
Ảnh cũ thì nằm trong kho ảnh báo chí, trong các bộ sưu tập của người nước ngoài từng ở Việt Nam, và trong album gia đình. Ảnh gia đình thường bị bỏ quên nhưng lại ghi lại những cảnh không ai chụp: lò bánh tráng thập niên 1980, chợ Trảng Bàng ngày Tết, đám cưới quê. Số hoá ảnh gia đình và ghi chú ai, ở đâu, năm nào là đóng góp có ích cho lịch sử địa phương.
Cách ghi lại lời kể của người cao tuổi
Truyền khẩu là nguồn dễ mất nhất. Một quy trình đơn giản để ghi lại cho đúng và có ích về sau:
- Xin phép trước, nói rõ mục đích ghi lại (cho gia đình, cho bài viết, cho nghiên cứu) và hỏi người kể có muốn giấu tên không.
- Chuẩn bị vài câu hỏi mở về những gì người kể trực tiếp trải qua: nhà ở đâu, làm nghề gì, chợ ra sao, những năm khó khăn sống thế nào.
- Ghi âm hoặc quay phim nếu được đồng ý; ghi tên người kể, tuổi, nơi ở, ngày ghi.
- Để người kể nói theo mạch của họ, tránh ngắt lời để sửa mốc năm; sau đó mới hỏi lại cho rõ.
- Tránh gặng hỏi chuyện đau lòng; nếu người kể xúc động, dừng lại.
- Chép lại thành văn bản, ghi rõ chỗ nào là lời kể nguyên văn, chỗ nào là phần người ghi tóm tắt.
- Đối chiếu với nguồn khác trước khi dùng các chi tiết về năm, tên người, sự kiện lớn.
Một buổi trò chuyện chừng một giờ, ghi lại đàng hoàng, có thể giữ được những chi tiết mà sau vài năm không còn ai nhớ. Ở Trảng Bàng, những ký ức về làng bánh tráng xưa, chợ cũ, thời chiến tranh và những năm sau 1975 đều đáng ghi lại.
Dấu hiệu của thông tin không đáng tin trên mạng
Lịch sử địa phương trên mạng bị chép đi chép lại rất nhiều. Vài dấu hiệu nên nghi ngờ:
- Một con số rất cụ thể (chiều dài địa đạo, năm thành lập làng) nhưng không có nguồn, và mỗi trang ghi một khác.
- Câu chữ giống hệt nhau trên nhiều trang, kể cả lỗi chính tả: dấu hiệu chép lại từ một nguồn duy nhất.
- Giải thích tên gọi được nói như sự thật tuyệt đối, không có cụm "theo cách giải thích dân gian".
- Ảnh minh hoạ không đúng địa danh: ảnh nơi khác được gắn chú thích Trảng Bàng.
- Tên đơn vị hành chính lẫn lộn thời kỳ: nói "huyện Trảng Bàng" cho sự việc sau 2020, hay "thị xã" cho sự việc trước 2020.
Gặp những dấu hiệu này, hãy coi thông tin là chưa kiểm chứng và tìm nguồn gốc. Thà viết "chưa rõ" còn hơn lặp lại một chi tiết sai.
Đóng góp lại cho cộng đồng
Lịch sử địa phương không chỉ là việc của nhà nghiên cứu. Một gia đình số hoá gia phả và ảnh cũ, một giáo viên cho học sinh ghi lại lời kể của ông bà, một người làm nghề bánh tráng chụp lại các công đoạn qua nhiều năm, tất cả đều góp vào kho tư liệu chung.
Nếu bạn có tư liệu quý (văn bản cổ, ảnh cũ, hiện vật), có thể liên hệ thư viện tỉnh, bảo tàng tỉnh hoặc cơ quan văn hoá địa phương để hỏi về việc hiến tặng, cho sao chụp hoặc giữ tại gia đình nhưng có bản ghi. Giữ bản gốc trong túi chống ẩm, tránh ánh nắng, tránh mối mọt; khí hậu nóng ẩm của vùng làm giấy cũ hỏng rất nhanh.
Khi chia sẻ tư liệu lên mạng, ghi rõ nguồn gốc, năm, người sở hữu. Một bức ảnh có chú thích đầy đủ có giá trị gấp nhiều lần một bức ảnh trôi nổi không ai biết từ đâu.
Hồ sơ di tích và ban quý tế đình làng
Mỗi di tích đã được xếp hạng đều có hồ sơ khoa học, thường gồm lý lịch di tích, bản vẽ, ảnh, danh mục hiện vật, mô tả lễ hội và các văn bản liên quan. Hồ sơ này được lưu ở cơ quan văn hoá cấp tỉnh và ở chính di tích. Với đình, chùa, di tích lịch sử ở Trảng Bàng, hồ sơ là nguồn đáng tin hơn nhiều so với các bài giới thiệu trên mạng, vì được lập theo quy trình có thẩm định.
Ở các đình làng, ban quý tế là những người giữ ký ức và giấy tờ của đình. Họ biết đình được dựng lại năm nào, sắc phong còn hay mất, lễ Kỳ Yên tổ chức theo nghi thức gì. Đến hỏi vào ngày thường, nói rõ mục đích, thường được tiếp đón cởi mở. Tránh hỏi vào ngày lễ, khi ban quý tế bận rộn với nghi thức.
Khi được xem tư liệu của đình, hãy hỏi trước khi chụp ảnh, không tự mở hòm sắc, không cầm hiện vật khi chưa được phép. Sự tôn trọng ấy giúp những người đến sau tiếp tục được tiếp cận.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện nào có sách về lịch sử Trảng Bàng?
Thư viện tỉnh Tây Ninh là nơi đầu tiên nên hỏi, vì thường lưu sách địa phương. Thư viện các trường đại học khoa học xã hội và nhân văn, các viện nghiên cứu ở TP Hồ Chí Minh cũng có sách về Nam Bộ và Tây Ninh. Nên gọi hỏi trước về giờ mở cửa và quy định đọc tại chỗ.
Có thể tra tài liệu thời Pháp về Trảng Bàng ở đâu?
Tài liệu thời Pháp thuộc của Nam Kỳ phần lớn được lưu tại trung tâm lưu trữ quốc gia đặt ở TP Hồ Chí Minh; một phần tài liệu thuộc địa còn được lưu ở Pháp. Người đọc cần đăng ký theo quy định của cơ quan lưu trữ, và nên tìm hiểu trước mục lục hồ sơ để tiết kiệm thời gian.
Làm gia phả cho dòng họ ở Trảng Bàng bắt đầu thế nào?
Bắt đầu từ người cao tuổi nhất trong họ, ghi lại tên, đời, nơi ở, ngày giỗ của các thế hệ. Sau đó chụp bia mộ, tìm giấy tờ cũ trong nhà, hỏi đình làng về sắc phong, văn bản liên quan. Ghi rõ nguồn của từng thông tin để con cháu sau này kiểm lại được.
Bản đồ cũ của Tây Ninh có xem trực tuyến được không?
Nhiều thư viện và viện nghiên cứu trong và ngoài nước đã số hoá bản đồ Đông Dương thời Pháp và bản đồ thời chiến tranh, cho phép xem trực tuyến miễn phí. Có thể tìm bằng tên không dấu "Trang Bang" hoặc "Tay Ninh" kèm từ khoá bản đồ cũ; cần chú ý năm vẽ và tỷ lệ.
Thông tin trên mạng mâu thuẫn nhau thì tin cái nào?
Ưu tiên văn bản gốc của cơ quan nhà nước, sách có tác giả và nhà xuất bản rõ ràng, hồ sơ di tích chính thức. Bài trên mạng không ghi nguồn chỉ nên coi là gợi ý để đi tìm nguồn. Khi không có cách xác minh, hãy ghi rõ là chưa thống nhất thay vì chọn đại một con số.