Ngày 8/6/1972, trên quốc lộ 1 cũ đoạn qua Trảng Bàng (nay là quốc lộ 22), máy bay của không quân Việt Nam Cộng hoà thả bom napalm nhầm xuống khu vực có dân thường đang trú ẩn gần một thánh thất Cao Đài. Bức ảnh cô bé Phan Thị Kim Phúc, chín tuổi, bị bỏng, chạy trên đường cùng các em nhỏ khác đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất về chiến tranh Việt Nam.
Bức ảnh được ghi cho phóng viên ảnh Nick Út (Huỳnh Công Út) của hãng AP, nhận giải Pulitzer và giải Ảnh báo chí thế giới năm 1973. Bài này kể lại sự việc theo những gì được ghi nhận rộng rãi, đặt nó vào bối cảnh Trảng Bàng, nhắc tới cuộc tranh luận năm 2025 về người bấm máy, và nói về cách người địa phương sống cùng ký ức ấy.
Bối cảnh tháng 6/1972 ở Trảng Bàng
Năm 1972 là năm chiến sự lan rộng ở nhiều mặt trận miền Nam. Khu vực Trảng Bàng, nằm trên con đường từ Sài Gòn đi Tây Ninh, có giao tranh giữa quân đội Sài Gòn và lực lượng quân Giải phóng trong những ngày đầu tháng 6. Đường bộ qua thị trấn là tuyến giao thông quan trọng, và các bên tranh giành kiểm soát những đoạn đường, những làng ven đường.
Khi giao tranh nổ ra gần làng, người dân tìm chỗ trú ẩn. Thánh thất Cao Đài ở Trảng Bàng, một công trình kiên cố bên đường, là nơi nhiều gia đình trong vùng chạy tới trú với hy vọng an toàn hơn. Gia đình cô bé Kim Phúc nằm trong số đó.
Nhiều nhà báo trong và ngoài nước có mặt trên con đường hôm ấy để đưa tin về trận giao tranh, vì Trảng Bàng chỉ cách Sài Gòn một quãng ngắn. Đó là lý do khoảnh khắc sau đó được ghi lại bằng cả ảnh và phim.
Những gì đã xảy ra
Theo các ghi nhận phổ biến, một máy bay của không quân Việt Nam Cộng hoà đã thả bom napalm xuống khu vực gần thánh thất, nhầm những người đang chạy ra là lực lượng đối phương. Lửa napalm bám vào người và cháy rất dữ. Nhiều người chết và bị thương, trong đó có trẻ em và người thân của gia đình Kim Phúc.
Kim Phúc bị bỏng nặng ở lưng và tay, quần áo cháy, em cởi bỏ và chạy về phía đường, vừa chạy vừa kêu vì đau. Các anh em, những đứa trẻ khác chạy cùng; phía sau là binh lính và khói đen. Khoảnh khắc ấy được ghi lại trong bức ảnh mà sau này cả thế giới biết tới.
Sau khi chụp, theo lời kể được nhắc lại nhiều lần, những người có mặt đã giúp đưa Kim Phúc và những đứa trẻ bị thương đi cấp cứu. Kim Phúc phải điều trị dài ngày với nhiều lần phẫu thuật. Em sống sót, điều mà lúc đầu nhiều người tưởng không thể.
Bức ảnh và tác động của nó
Bức ảnh, sau này được biết với tên tiếng Anh "The Terror of War", nhanh chóng được đăng trên báo chí khắp thế giới. Năm 1973, ảnh đoạt giải Pulitzer cho nhiếp ảnh tin tức và giải Ảnh báo chí thế giới của năm. Nó trở thành biểu tượng về nỗi khổ của dân thường, đặc biệt là trẻ em, trong chiến tranh, và góp phần vào làn sóng phản đối chiến tranh ở nhiều nước.
Bức ảnh cũng gây tranh luận ngay từ đầu, vì có cảnh một đứa trẻ khoả thân, điều mà báo chí thời đó thường không đăng. Ban biên tập AP được nói là đã cân nhắc rồi quyết định đăng vì giá trị tin tức. Nhiều năm sau, bức ảnh vẫn được dẫn ra trong các cuộc thảo luận về đạo đức báo chí, về giới hạn của hình ảnh chiến tranh, và về việc các nền tảng mạng xã hội kiểm duyệt nội dung.
Với Trảng Bàng, bức ảnh khiến tên một thị trấn nhỏ được biết tới trên toàn thế giới, gắn với một khoảnh khắc đau thương. Rất nhiều người nước ngoài chỉ biết Trảng Bàng qua bức ảnh này.
Cuộc đời Kim Phúc sau bức ảnh
Phan Thị Kim Phúc lớn lên mang vết bỏng và những cơn đau kéo dài. Sau chiến tranh, chị đi học, từng được đưa ra nước ngoài học tập, rồi định cư ở Canada từ đầu thập niên 1990. Chị dùng câu chuyện của mình để nói về hoà giải và tha thứ, lập quỹ hỗ trợ trẻ em là nạn nhân chiến tranh, và năm 1997 được UNESCO chọn làm Đại sứ thiện chí.
Những năm gần đây, chị tiếp tục điều trị vết sẹo bỏng bằng các kỹ thuật hiện đại, và nhiều lần trở về Việt Nam, về Trảng Bàng. Chị và người phóng viên ảnh được ghi tên tác giả giữ quan hệ thân thiết suốt nhiều thập kỷ.
Câu chuyện của Kim Phúc thường được kể như một hành trình từ nạn nhân thành người kể chuyện về hoà bình. Đó là cách chính chị chọn để sống với quá khứ, và cũng là lý do bức ảnh không chỉ còn là hình ảnh của đau đớn.
Tranh luận năm 2025 về người chụp ảnh
Năm 2025, một bộ phim tài liệu nước ngoài đưa ra cáo buộc rằng người bấm máy chụp bức ảnh không phải Nick Út mà là một người khác cộng tác với hãng tin vào thời điểm đó. Sau khi phim công bố, tổ chức Ảnh báo chí thế giới (World Press Photo) thông báo tạm ngưng ghi tên tác giả cho bức ảnh trong hồ sơ của mình, với lý do có những nghi vấn chưa giải đáp được.
Hãng AP tiến hành xem xét và công bố rằng chưa tìm thấy bằng chứng đủ để thay đổi ghi nhận, nên vẫn giữ tên Nick Út là tác giả. Bản thân ông Nick Út và nhiều người trong giới báo chí lên tiếng phản bác cáo buộc. Đến thời điểm bài viết này được soạn, vấn đề vẫn là tranh luận, chưa có kết luận được mọi bên chấp nhận.
Với người đọc, điều cần giữ là phân biệt hai chuyện. Sự kiện bom napalm ở Trảng Bàng ngày 8/6/1972 và nỗi đau của các nạn nhân là sự thật lịch sử không bị tranh cãi. Còn ai bấm máy là câu hỏi về ghi nhận tác giả, nên theo dõi kết luận của các tổ chức báo chí uy tín thay vì tin vào các bài đăng lan truyền.
Thánh thất và con đường hôm nay
Thánh thất Cao Đài ở Trảng Bàng vẫn nằm bên con đường, nay là quốc lộ 22, nơi xe cộ qua lại tấp nập về phía Gò Dầu, Mộc Bài. Con đường đã được mở rộng, nhà cửa hai bên đổi khác, hàng quán, cửa hàng mọc lên. Người đi ngang thường không nhận ra mình đang qua đúng đoạn đường trong bức ảnh lịch sử.
Với người địa phương, ký ức về ngày ấy thuộc về những gia đình có người thân là nạn nhân và những người lớn tuổi từng chứng kiến. Họ không phải lúc nào cũng muốn kể lại. Nếu bạn ghé qua với mong muốn tìm hiểu, hãy giữ sự tôn trọng: không dàn dựng ảnh "tái hiện", không làm phiền sinh hoạt của thánh thất, không gặng hỏi người dân về những mất mát của gia đình họ.
Câu chuyện năm 1972 là một phần của lịch sử Trảng Bàng, nhưng không phải tất cả. Vùng đất này còn có nghề bánh tráng, đồng ruộng, sông nước, và một đời sống đang thay đổi nhanh. Nhớ về bức ảnh là nhớ cái giá của chiến tranh, để trân trọng hơn cuộc sống bình thường đang diễn ra trên chính con đường ấy.
Những điểm thường bị kể sai
Bức ảnh được nhắc tới nhiều nên cũng bị kể sai không ít. Vài điểm nên lưu ý khi viết hoặc kể lại:
- Bom không do máy bay Mỹ thả; các ghi nhận phổ biến cho biết đó là máy bay của không quân Việt Nam Cộng hoà, ném nhầm.
- Sự việc xảy ra trên đường bộ qua Trảng Bàng, gần thánh thất Cao Đài, chứ không phải ở Củ Chi hay ở thị xã Tây Ninh.
- Ngày xảy ra là 8/6/1972; giải Pulitzer được trao năm 1973.
- Cô bé trong ảnh tên Phan Thị Kim Phúc, khi đó khoảng chín tuổi, không phải "vô danh".
- Không có "bức ảnh dàn dựng": những người có mặt và các đoạn phim cùng thời đều xác nhận sự kiện có thật; tranh luận năm 2025 chỉ xoay quanh việc ai là người chụp.
Kể đúng những chi tiết này là cách tối thiểu để tôn trọng các nạn nhân, và để câu chuyện của Trảng Bàng không bị biến thành giai thoại sai lệch.
Những người khác có mặt hôm ấy
Trên con đường hôm 8/6/1972 không chỉ có một người cầm máy ảnh. Nhiều phóng viên ảnh và quay phim của các hãng tin, đài truyền hình trong và ngoài nước có mặt để đưa tin trận giao tranh. Vì thế, sự kiện được ghi lại từ nhiều góc: ảnh tĩnh, phim truyền hình, lời kể của các nhà báo. Các đoạn phim cho thấy cảnh bom rơi, lửa bốc lên và những đứa trẻ chạy ra đường.
Theo nhiều lời kể được báo chí nhắc lại, sau khi Kim Phúc chạy tới, những người có mặt đã đổ nước lên người em, cho em uống nước và đưa đi cấp cứu. Chính sự hiện diện của nhiều nhân chứng và nhiều nguồn ghi hình là lý do sự kiện này được xác nhận rõ ràng, dù sau này có tranh luận về người chụp tấm ảnh nổi tiếng nhất.
Những người lính, người dân có mặt hôm ấy cũng mang ký ức của mình. Một số đã kể lại trong phỏng vấn, phim tài liệu, hồi ký. Đọc nhiều lời kể đặt cạnh nhau giúp hiểu khoảnh khắc ấy không chỉ là một tấm ảnh mà là một buổi sáng có rất nhiều con người, nhiều mất mát.
Bức ảnh trong lớp học và trong nghề báo
Ở nhiều nước, bức ảnh được đưa vào sách giáo khoa lịch sử khi dạy về chiến tranh Việt Nam, và vào giáo trình báo chí khi bàn về sức mạnh của hình ảnh. Câu hỏi thường được đặt ra: một tấm ảnh có thể làm thay đổi cách xã hội nhìn một cuộc chiến không? Đăng hình ảnh đau thương của trẻ em có chính đáng không, khi nào là đưa tin, khi nào là khai thác nỗi đau?
Trong nghề báo, câu chuyện quanh bức ảnh cũng là bài học về trách nhiệm của người cầm máy: chụp xong, người phóng viên có nghĩa vụ giúp người bị nạn hay không. Lời kể về việc đưa Kim Phúc đi cấp cứu thường được nhắc tới như một ví dụ về sự kết hợp giữa nghề nghiệp và lòng trắc ẩn.
Với học sinh, sinh viên ở Tây Ninh, bức ảnh là dịp để hiểu rằng một sự kiện của thế giới đã diễn ra ngay trên con đường mình đi học, đi làm mỗi ngày. Giáo viên có thể dùng nó để mở ra câu chuyện về lịch sử địa phương, về chiến tranh và hoà giải.
Câu hỏi thường gặp
Bức ảnh Em bé napalm được chụp ở đâu?
Bức ảnh được chụp trên quốc lộ 1 cũ đoạn qua thị trấn Trảng Bàng, khi đó thuộc tỉnh Hậu Nghĩa theo cách chia của chính quyền Sài Gòn, gần thánh thất Cao Đài. Đoạn đường đó nay là quốc lộ 22, thuộc khu vực phường Trảng Bàng của tỉnh Tây Ninh mới.
Kim Phúc hiện sống ở đâu?
Theo các thông tin công khai, Phan Thị Kim Phúc định cư ở Canada từ đầu thập niên 1990, lập quỹ hỗ trợ trẻ em nạn nhân chiến tranh và từng được UNESCO chọn làm Đại sứ thiện chí. Chị nhiều lần trở về Việt Nam và về Trảng Bàng.
Ai thả bom napalm ở Trảng Bàng năm 1972?
Theo các ghi nhận được dẫn rộng rãi, đó là máy bay của không quân Việt Nam Cộng hoà, thả nhầm xuống khu vực dân thường đang trú ẩn gần thánh thất Cao Đài trong lúc giao tranh. Nhiều tài liệu nước ngoài từng ghi nhầm là máy bay Mỹ.
Vì sao năm 2025 có tranh luận về tác giả bức ảnh?
Một bộ phim tài liệu năm 2025 cho rằng người chụp là một cộng tác viên khác chứ không phải Nick Út. World Press Photo tạm ngưng ghi tên tác giả, còn AP sau khi xem xét vẫn giữ ghi nhận cho Nick Út. Tranh luận chưa có kết luận được mọi bên chấp nhận.
Có thể đến xem nơi xảy ra sự việc không?
Con đường và thánh thất vẫn ở Trảng Bàng, người đi qua quốc lộ 22 đều đi ngang. Đây là nơi sinh hoạt thường ngày của người dân và là cơ sở thờ tự đang hoạt động, nên nếu ghé, hãy giữ trật tự, không dàn dựng ảnh và hỏi trước khi vào khuôn viên.